Om een toekomstspiegel te schetsen is het raadzaam eerst terug te kijken. Wie zijn geschiedenis niet kent is verplicht deze over te doen is hier het motto. Ik ga dat op een andere manier doen dan gebruikelijk is in de geschiedenisboeken. Ik kijk op evolutionaire schaal. De reden is dat we te weinig beseffen hoe kort we nog maar een samenleving als de onze hebben. Vanaf het begin van de mensheid tot nog maar 10.000 jaar geleden leefden mensen in plaggenhutten en grotten, met niet veel meer dan speer en vuistbijl om de wilde dieren – en rivaliserende stammen – van zich af te houden. Het leven bestaat volgens de laatste inzichten zo’n 4,5 miljard jaar en tegen dat getal is die 10.000 jaar natuurlijk helemaal niks. Je kunt de opkomst en overheersing van het menselijk ras op de geologische tijdschaal dus vergelijken met de groei van een paddenstoel, dat gaat ook met een noodvaart en de paddenstoel krijgt nog maar net de tijd om zijn zaadjes (veel) te verspreiden, want alras verschrompelt de stoere boleet. Wij zijn met 7 miljard en alleen al dat aantal zou de nodige klokken moeten doen luiden. Nog geen 60 jaar geleden waren dat er nog geen 3 miljard.

Op zich staat die bevolkingstoename los van de ontwikkelingen in Europa, alhoewel ze wel een ‘betekenisvolle achtergrond’ vormt die de onbalans-beweging versterkt. Zo is er de verwachting dat Afrika deze eeuw een bevolkingsexplosie zal kennen en dat zal de druk op Europa om meer mensen uit dat continent toe te laten alleen maar doen toenemen. Daarmee dus de ‘Onbalans leidt tot meer Onbalans’ spelregel faciliterend.

Waar we als mens wel en niet toe in staat zijn, onze samenwerking met anderen, onze communicatie, tolerantie en acceptatie van andersdenkenden, lange termijn visie, ons politieke denken, speelt daarnaast een grote rol. Nogmaals, ik leun enkel op de niet lineaire dynamica en maak gebruik van de dingen die we weten over opkomst en ondergang van samenlevingen en (menselijke) evolutie. Ik probeer het aantal voorbeelden beperkt te houden, anders wordt het een (nieuw) boek en dat is niet mijn bedoeling. Voorts ga ik niet in op alle politieke en economische beschouwingen, daat zijn bronnen genoeg voor te vinden. Het gaat mij om ‘het totale systeem’, politiek en economie omvattend maar daarnaast nog heel veel meer. Hoeveel posten dit gaat worden? Geen flauw idee.

Razendsnelle ontwikkeling

Bron cartoon. Evolutionair waren wij 10.000 jaar geleden een soort die met eenvoudige werktuigen, levend in kleine groepsverbanden, vorm en inhoud gaf aan ‘maatschappij’ en ‘samenleving’. Iedereen kende iedereen, communicatie was direct van persoon tot persoon en de posities binnen de groep waren duidelijk en werden gerespecteerd. Natuurlijk niet altijd en dan werd de positie uitgevochten, vergelijkbaar met hoe dat bij apen gebeurt. De meeste gemeenschappen hadden een ‘koning’, de hoogste baas, stafleden als de medicijnman, die ziekten moest bestrijden, de magiër die kwade geesten op afstand hield en die goede geesten te vriend moest houden, de steenbewerker die vuistbijlen maakte, de houtsnijder die landbouwwerktuigen maakte en knuppels natuurlijk en zelfs een bakker, want toen werd er al brood gegeten. De samenhang was sterk binnen zo’n leefgemeenschap, ze waren op elkaar aangewezen en ondanks interne geschillen – niet iedereen was vriendjes van iedereen – stond men als één man klaar om de naburige stammen, die op hun land en vrouwen uit was, gewapend met knotsen en speren op afstand te houden. De economie berustte op ruilhandel en rond die tijd werd in toenemende mate gebruik gemaakt van ruilmiddelen, steentjes, waardevolle gebruiksvoorwerpen – de voorloper van ons geld. Allemaal heel zichtbaar. Niks virtueel geld of virtuele producten.

Dit soort leefgemeenschappen kon het lang uithouden. Mits er voldoende vruchtbare grond voorhanden was, genoeg dieren om op te jagen en een voldoende sterke positie ten opzichte van de buren. De meeste gemeenschappen gingen na verloop van tijd op in grotere verbanden. Daardoor was men beter in staat zich te verdedigen en kon de arbeidsdeling effectiever plaatsvinden. Denk aan smeden, houtbewerkers, bakkers, veehouders, landbewerkers. De mens vestigde zich en verliet het nomadenbestaan. De leiding ontwikkelde zich verder, want de grote baas kon niet meer één op één met zijn onderdanen communiceren en dus kwamen er ‘onderbazen’. Een heel belangrijk ‘bindmiddel’ was/werd de cultuur/religie van de stam. Religie maakte het mogelijk om grotere groepen mensen onder een ‘banier’ te scharen en door hetzelfde te geloven kon de stam beter als één man reageren op bedreigingen maar ook op kansen.

Menselijke schaal

Bovenstaande schets laat zien hoe de samenhang ontstond en werd uitgebreid. Alle elementen, de baas, de hiërarchische structuur, de arbeidsdeling, de religie, versterkten elkaar. Wat minstens zo belangrijk is: de schaalgrootte was ‘op menselijke schaal’, iedereen kende iedereen en (bijna) iedereen kon de ander te spreken krijgen. Stabiliserende factoren: Dit soort gemeenschappen waren daarbij nogal beducht voor vreemdelingen, want die konden de samenhang verstoren en ook voor andersdenkenden, want die konden twijfel zaaien. In GOCU termen: deze samenlevingen bevonden zich in Groei en waren, zolang de factoren gunstig bleven, hecht en stabiel. Hoe gingen ze dan toch ten onder? Door conflicten, oorlogen, ziekten, verdwijnen van vruchtbare grond en jachtgebieden onder meer. Soms kon een slecht leider de zaak ook behoorlijk in onbalans brengen, maar als die stierf of verdreven werd kwam de stabiliteit bij een nieuwe leider weer snel terug. Het systeem zelf – en dat omvat alles wat ik hierboven beschreef, bleef in stand.

Als je op afstand terugkijkt dan kun je stellen dat de belangrijkste stabilisatoren ‘in orde’ waren. Religie om mensen onder een cultuur te scharen, leiderschap voor de te nemen beslissingen en menselijke communicatie, waardoor ieder lid bij de groep betrokken bleef. Natuurlijk waren die vroegere mensen onderling ook heel verschillend, maar de mogelijkheden om het met elkaar eens te worden waren veel meer toegesneden op ‘de menselijke maat’ dan nu het geval is.

Zolang de bindende en besturende krachten met elkaar in evenwicht waren gebeurde er niets. De samenleving ontwikkelde zich voorspoedig. Soms bleven die krachten niet in evenwicht, de religie ontwikkelde zich bijvoorbeeld tot een dogmatische en beklemmende lastpak en dat kon ertoe leiden dat de samenleving verstarde, in Uitdoven terecht kwam – in GOCU termen, of dat de repressie leidde tot opstand en rebellie, Onbalans dus. Niet alleen absolutistische religie, maar ook dogmatische politiek vormen een krachtige basis voor Uitdoven. Alles wat een absolute positie krijgt kan tot disbalans leiden. Maar nogmaals, als de bepalende krachten in evenwicht bleven was er weinig aan de hand.

Evolutie

Bron afbeelding. Het gaat erom welke eigenschappen en factoren de mens evolutionair voordeel hebben gebracht. Ik zou hier willen noemen:

• snel toenemend volume van de hersenen, zelfbewustzijn, taalgevoel, abstract denken, samenwerking
• in staat om steeds grotere samenlevingsverbanden te doen ontstaan alsmede de daarbij noodzakelijke onderliggende technologie, communicatie, ICT, productie, vervoer, schrift, waardoor de ideeën van enkelingen konden worden verspreid onder velen. En inmiddels communiceren velen met velen, nieuwe mogelijkheden scheppend
• rationele afwegingen naast emotie, argumentatie, inzicht
• in staat tot het bedrijven van wetenschap
• maar ook filosofie, kunst, architectuur

In die onvoorstelbaar korte tijd is de mens de bovenliggende partij geworden, maar we zijn fysiek en mentaal nog wel ongeveer dezelfde als 10.000 jaar geleden. Haal er eentje uit die oertijd, scheer hem, kleed hem netjes aan, leer hem met twee woorden spreken en je kunt hem zo op de stoel van deze of gene manager zetten. Nagenoeg dezelfde als toen dus. Zo snel gaat evolutie niet. Je zou kunnen zeggen dat wij evolutionair achterlopen op de wereld die we zelf vormgegeven hebben. De pijlsnelle technologische ontwikkeling, de schaalgrootte, bevolkingsaantallen vragen in feite een mens die:

• de langere termijn ten diepste in zijn afwegingen kan meenemen. Niet alleen modelmatig en theoretisch, maar alsof je die lange termijn net zo kunt voelen als de korte termijn
• in staat is complexe vraagstukken in hun consequenties te doorgronden. Ook hier weer: ten diepste
• de reikwijdte van zijn handelen kan inschatten en er naar kan leven
• over wijsheid beschikt en het gebruik daarvan niet beperkt tot het voeren van discussies en het doceren van kennis
• ten diepste beseft waar we vandaan komen en beseft dat de eigenschappen die de mens de bovenliggende partij maakten niet langer voordeel opleveren

Hieruit is af te leiden waar het (menselijk) systeem in onbalans raakt. Als:

• het essentieel is/wordt de langere termijn in de maatschappelijke vormgeving mee te nemen
• complexe vraagstukken de bovenliggende soort vormen en simpele oplossingen niet (meer) voldoende zijn
• het vermogen van de mens de gevolgen van zijn handelen te doorzien tekort schiet
• de benodigde wijsheid om de maatschappij te behoeden die van de mens overstijgt
• het bereikte voordeel tot nadeel wordt

In die vroegere maatschappijen speelde dit niet of nauwelijks. Pas eind 20e eeuw begonnen de ‘systeemgrenzen’ in zicht te komen. Was er geen financiële crisis geweest dan was wel iets anders de aanleiding geweest.

Samenvattend

Nog maar 10.000 jaar geleden leefden mensen in kleine verbanden, waarbij

• de besturende en culturele krachten redelijk met elkaar in evenwicht waren
• zowel ‘oud’ als ‘jong’ hadden een functie in de samenlevingen van toen
• de communicatie voornamelijk één op één was: de sterkste communicatievorm, ook vandaag de dag
• er eenduidige leiding was en religie een belangrijke culturele moraliteit bewakende en bepalende factor vervulde
• economie en ruilhandel voor iedereen inzichtelijk waren
• producten en diensten transparant en snel voor eenieder te begrijpen waren
• destabiliserend: vooral oorlogen, ziekten, verlies van vruchtbare gronden en jachtgebieden waren aanleiding om stabiliteit te verliezen. En er is heel wat afgevochten. Als er iets de menselijke geschiedenis kenmerkt is het dat wel
• de maatschappij was naar menselijke maat (en beperkingen) vormgegeven en dat maakte de balanskrachten sterk
• In GOCU termen: de meest waarschijnlijke positie is hier Groei, maar verschuivende krachten, repressie, overheersende dogmatiek ed. kunnen ook tot Uitdoven leiden

Voor meer info over de geschiedenis van de mens: Marc Vermeersch, Menno kater en natuurlijk Wiki

Belangrijk is vooral dat alle relevante factoren ‘de menselijke maat’ kenden.

Later meer

Carel van Heugten

Europa 2012. In een tweetal posten, http://www.vhcbv.com/kantelpunten-redt-europa-het-in-2012.html en http://www.vhcbv.com/kantelpunten-voortreffelijke-aanpak-2012.html beschreef ik in het kader van de actuele ontwikkelingen in Europa de opkomst- en ondergang- kant van GOCU. De Universiteit Wageningen publiceerde in Nature (2009) het verschijnsel dat systemen van stabiel naar onstabiel kunnen gaan, aangekondigd door groeivertraging, door hen Kantelpunt genoemd. In GOCU/Open Huis beschrijf ik hetzelfde verschijnsel, alleen noem ik de groeivertraging ‘haarscheuren’ en ‘van Groei naar Onbalans’ noem ik Omslag. Vaak noem ik het ‘Grote Omslag‘, omdat er nogal wat verandert. Andere bewoordingen, hetzelfde verschijnsel.

Gezien het feit dat de situatie in Europa in rap tempo verder verslechtert voel ik de noodzaak om wat meer kanten van het model te laten zien, namelijk de achterliggende spelregels. Ik geef meteen toe: de hier te bespreken ‘spelregels’ zijn uiterst simpel, de uitvoering is echter nogal lastig. Dat heeft te maken met de essentie van het door mij gebruikte model, het is een iteratief model, de dynamiek is het gevolg van het voortdurend herhalen van een bepaalde aanpak en daar zijn we niet zo consequent in.

In Open Huis beschrijf ik de vier ‘belevingswerelden’, waarbij er eigenlijk maar een is waar wij ons prima in thuis voelen: Groei. Alle andere zijn in mindere of meerdere mate contraproductief voor samenlevingsverbanden, bedrijven, landen, continenten, de schaalgrootte is onbelangrijk. Kort: Onbalans brengt onrust die niet meer tot bedaren komt. Dat is momenteel in Europa aan de orde, Chaos vernielt elke structuur of poging daartoe en Uitdoven brengt elke ontwikkeling tot staan. Geen wenkend perspectief dat drietal, zeker niet voor de generaties die nu opgroeien, studies volgen, gezinnen stichten en proberen te zorgen voor een goede menswaardige oude dag.

Voor nu richt ik me op de vier ‘spelregels’ die ik in Open Huis bespreek, eerst een schema:

De vier spelregels kun je dus samenvatten met een generieke regel: <situatie> (leidt tot) meer <situatie>

Bij Onbalans dus Onbalans leidt tot Meer Onbalans. Laten we het even, gelet op de actualiteit, tot deze situatie beperken.

<situatie> (leidt tot) meer <situatie> Wat betekent dit? Ik geef toe dat dit korte zinnetje nogal cryptisch overkomt, dus kom ik met wat voorbeelden.

Een bedrijf. Je komt er binnen kijkt om je heen en je ziet het nodige gepruts, waar je ook kijkt, slechte probleemoplossing, conflicten die voortwoekeren, geen goede sturing, zwak en te ruimhartig beloond management. In spelregel-termen: Gepruts leidt tot Meer Gepruts. Bij Ongewijzigd beleid. Dat zinnetje hoort erbij, dat is essentieel.

Die spelregel geldt enkel Bij Ongewijzigd Beleid

Het bedrijf zal het, bij ongewijzigd beleid, steeds slechter gaan doen, fouten volgen op fouten. Inderdaad: Fouten leidt tot Meer Fouten. Idem met Verlies leidt tot Meer Verlies, bij de overheid: Belasting leidt tot Meer Belasting, Ambtenaren leidt tot Meer Ambtenaren. En in elke organisatie geldt: Vertrek van goede medewerkers leidt tot Meer Vertrek van goede medewerkers.

Nogmaals: dit geldt bij ongewijzigd beleid

Zo werkt het. Als je kijkt naar Groei, dan werkt het daar ook: Groei leidt tot Meer Groei. Kwaliteit leidt tot Meer  kwaliteit. Als je in die situatie zit dan lijken de dingen vanzelf te gaan, meer omzet, betere producten. Hier hoef je het beleid niet aan te passen, de spelregel zorgt er als vanzelf voor dat de goede dingen gebeuren. In Groei dus. Maar daar zitten we nu niet in dus laat ik Groei maar even zitten. Ook op Europese schaal werkt het precies eender. Slappere acties leiden tot Nog Slappere reacties, Afwaarderingen leiden tot Meer Afwaarderingen. Onrust leidt tot meer onrust. Lijkt me wel helder zo.

Onrust leidt tot Meer Onrust. Zet een willekeurige groep deskundigen bij elkaar en in de discussie neemt de onrust alleen maar toe. Bijsturing door de gespreksleiding heeft maar korte tijd effect. De kracht van de spelregel zit hem in die herhaling en het versterkende effect ervan. Laat Sarkozy en Merkel met elkaar praten en zolang dat beleid niet gewijzigd wordt vervalt het van kwaad tot erger. Inderdaad: Van Kwaad Tot Erger leidt tot Meer Van Kwaad Tot Erger.

Zijn er voorbeelden hoe je dat beleid kunt wijzigen. En hoe ziet een ‘voortreffelijke actie’, waar ik in de twee bovenstaande posten aan refereer eruit? Ja, er zijn goede voorbeelden, ik pak er een die we allemaal kunnen volgen. Je hebt wel wat inlevingsvermogen en creativiteit nodig en je moet de ene situatie kunnen (willen) vertalen naar/in de andere. Maar in deze tijden mag ik best om wat creativiteit vragen.

Ik noem hem maar weer. Cesar Millan. Kent het hele Gocumodel (of een variant) waarschijnlijk niet noch het Kantelpunten model van Wageningen, maar hij doet het in termen van GOCU precies goed. Inderdaad, een natuurtalent. Hij heeft uitermate veel ervaring met het terug in balans brengen van honden. Behoorlijk vergelijkbaar met wat er momenteel in Europa aan de hand is. Ja, Europa is heel wat complexer hoor ik zeggen en nee (is mijn reactie), dat doet er totaal niks toe. Dit soort (niet-lineaire) modellen werken namelijk op elke schaal. Cesar Millan is, wat je noemt, een expert in het Van Onbalans naar Balans terugbrengen van honden. En van hun baasjes, want daar zit het probleem vaak. Hij laat zien waar een Voortreffelijke Actie uit kan bestaan: trefzeker handelen, geen twijfel hebben, heel goed naar de situatie kijken, alle relevante aspecten meenemen, voortdurend alert zijn en snel en doelgericht bijsturen. En dat niet één keer, maar feitelijk 24 uur per dag. Versaag je dan lukt het niet. En precies daar zit het probleem bij de baasjes. Die baasjes moeten zichzelf als het ware herprogrammeren, hun onzekerheid of wispelturige (in de ogen van de hond) gedrag en houding laten varen en zeker, zelfbewust en leidend optreden. De hond kan dan niet anders dan deze leiding te volgen. De hond vraagt leiding, krijgt hij die niet dan gaat hij zelf de dominante partij spelen en dan gaat het mis. Vergelijk het maar met de rol van de rating bureau’s om iets te noemen. Die hebben momenteel de leiding. Niet omdat ze dat zo nodig willen, maar omdat ze in een zwart gat terecht kwamen en een rol vervullen die in Europa totaal ontbreekt: een strak beoordelings en handelings-regime. Niet laten ompraten door die aalgladde politici maar de cijfers en indicatoren pakken en op basis daarvan daarop handelen. Precies wat Cesar Millan uitzending voor uitzending op NatGeo laat zien. Vertrouwen-respect is de trits die Millan hanteert. Vertrouwen leidt tot meer vertrouwen, waarmee de balans hersteld kan worden. Wantrouwen leidt tot meer wantrouwen, waardoor de onbalans toeneemt.

En om succes te bereiken moet je heel consequent zijn, elke keer moet je die hond op overtuigende manier benaderen. Als je een moment verzwakt dan zakt de hond direct terug in het oude gedrag en wordt het moeilijker om de draad weer op te pakken. Keer op keer alert zijn, telkens opnieuw. En precies dat is de essentie van het achterliggende model bij GOCU: het model is een voortdurende herhaling van dezelfde stappen, voortbouwend op de resultaten van gisteren. Een iteratief proces dus. Een voortdurend stel consequent doorgevoerde handelingen en gedragingen dus, uitgaande van dezelfde ingrediënten. En juist dat maakt het heel lastig, je moet de nieuwe stijl echt consequent doorvoeren. Het begint met een voortreffelijke actie, daarna wordt het zwoegen. En daar zijn mensen niet zo goed in, we proberen wat en als het niet lukt laten we het koppie er snel bij hangen. Een paar dagen later proberen we het opnieuw. Een weinig succesvolle benadering. En precies dat zie je keer op keer gebeuren in Europa. Keer op keer, ze leren niks. Ik denk dat ze die programma’s van de Dog Whisperer nog nooit gezien hebben en zo ja, dan hebben ze die overduidelijke parallel niet gezien.

Er zijn trouwens enorm veel parallellen met de Millan-aanpak en Europa. Misschien later meer. Ik was blij met Wageningen die met hun Kantelpunten-model mij erop attent maakte dat ik GOCU weer van stal moest halen en ik ben blij met NatGeo en de Millan-show, omdat die heel duidelijk laat zien wat een ‘voortreffelijke aanpak’ zoal inhoudt. En wat het betekent om consequent en doortastend te blijven en bij tegenslag toch door te gaan.

Carel van Heugten