Leve de chaos! 

Nijmegen - “Een krachtige innovatiebeweging. Dat is wat deze regio nodig heeft. Daarom nodig ik ondernemers in het KAN uit om met mij een denk- en doetank te vormen om organisaties stevig te activeren.”

 De woorden komen van Carel van Heugten, die met zijn boek Open Huis nogal wat kussens heeft opgeschud in ondernemersland. “De economie lijkt nu wel aan te trekken, maar structureel zit het niet goed in het regionale bedrijfsleven. Vergeleken met een regio als Eindhoven ontbreekt hier de drive tot innovatie. We spelen op zeker, verschuilen ons veel te veel achter mooie bureaus of de secretaresse-die-de-baas-afschermt.”

 Archetypen

Van Heugten, eigenaar van VHC VanHeugtenConsult in Nijmegen, is de bedenker van het GOCU-model waarmee ondernemers kunnen nagaan in hoeverre ze openstaan voor innovatie. Hij onderscheidt vier archetypen. “De zekerheidzoeker timmert alles af met zekerheden. Die koerst onherroepelijk af op uitdoving. De perspectiefzoeker kijkt al wat meer om zich heen en mikt op groei door verbetering van zijn product of dienst. Dan heb je de kansenzoeker die, doordat het bedrijf in onbalans raakt, uitkijkt naar nieuwe richtingen en nieuwe markten. Tot slot is er de grenzenzoeker, de slagvaardige innovator met inspirerende ideeën die de ruimte moet krijgen en gedijt in tijden van chaos. Steve Jobs en Jonathan Ives bij Apple vormen daarvan het mooiste voorbeeld. Al met al vormen onbalans en chaos – ondanks de negatieve bijklank - een prima voedingsbodem voor vernieuwing.”

Carel van Heugten wil creatieve krachten met een flinke dosis lef samenbrengen in een denk- en doetank, of het nu gaat om ondernemers met een staalbedrijf of de manager van het ziekenhuis. “Doel is om deze regio eens flink wakker te schudden. De basisprincipes zijn lef en bereidheid om nieuwe wegen in te slaan. Er moeten vonken overspringen. Wie durft?” 

Meer informatie bij: Boek Open Huis: Jitske Kingma, www.gopher.nl, 030-2905320 GOCU-aanpak: Carel van Heugten, www.vhcbv.com, 024-3566928

 O     rustig in woelige tijden  (Laat u inspireren door Open Huis (www.gopher.nl))

Johan Schaberg

Supermarktconcern Laurus valt dus uiteen. Het was van meet af aan een samenraapsel van diverse bedrijven en formules zonder veel interne samenhang. Een ambitieus, moedig en achteraf overmoedig management heeft ooit geprobeerd het geheel onder één Konmar-noemer te brengen, maar dat mislukte. Er ging zo veel geld in zitten dat de formule zich uit de markt prijsde. Er is later nog veel meer geld in Laurus gepompt maar niets mocht baten. Het doet me denken aan een intrigerend boekje dat ik laatst in handen kreeg, Open Huis, door Carel van Heugten. Het gaat over chaostheorie in organisaties, of minder populair gezegd non-lineaire systeemdynamica.

Systemen kennen vier onderscheiden fasen, zegt Van Heugten. Stabiliteit of stabiele groei, onbalans, chaos en uitdoving. De eerste fase kennen we allemaal, het is de sfeer waarin we zijn opgegroeid en die we zo vanzelfsprekend vinden als de lucht die we ademen. Dit is de fase van de voorspelbare processen. Meer gas geven betekent meer snelheid; harder werken geeft meer resultaat. In organisatietermen, meer investeren betekent meer capaciteit; meer planning en control betekent meer beheersing en minder risico. Meer input betekent meer output. Binnen het grote gebied van de nonlineariteit is dit een oase van lineair gedrag.

Dat klopt tot een bepaald punt, waar het gedrag van een systeem plotseling verandert. Stabiliteit gaat ineens over in onbalans. Daar wordt het als de oude Moulinex slacentrifuge die wij nog steeds in huis hebben. Als je daaraan begint te draaien als de sla niet netjes verdeeld in het mandje ligt, krijg je veel gebonk maar de snelheid komt er niet in. Harder draaien betekent dan meer lawaai en slijtage, maar geen droge sla. Het verraderlijke is, zegt Van Heugten, dat al onze reflexen zijn geconditioneerd op een lineaire werkelijkheid waarin meer energie meer resultaat oplevert, terwijl grote delen van het leven allang in de fase van onbalans zitten. We hebben het alleen niet door. Wij blijven energie toevoeren, of geld of regels of controlemechanismen, omdat we hebben geleerd dat het dan beter gaat. Maar we verergeren de onbalans.

Stabiliteit is de wereld waarin grote en complexe organisaties met veel succes kunnen werken. Met onbalans omgaan kunnen ze niet; het zijn anderen die daarin gedijen. Onbalans is de wereld van de splitsingen en de spalten. Eenheid wordt tweespalt, tweespalt wordt vierspalt en meerspalt. Hier is groot en degelijk in het nadeel; de behendigen en wendbaren winnen de wedstrijd. Onbalans-surfers noemt Van Heugten ze: advocaten, vastgoedhandelaren, conflictgeoriënteerde toezichthouders. Zo zijn er niet alleen verliezers maar ook winnaars. Maar de risico’s nemen toe. Want als we doorgaan met energie toevoeren, kan onbalans zomaar omklappen naar de volgende fase, de fase van chaos. Alle saamhorigheid verdwijnt, het is de wereld van allen tegen allen. In deze chaos zijn er eilandjes van orde, maar het is geen gezellige orde. Het is de orde van de straatbende, van Al Qaida, van de SA, waar totalitaire leiders aan het hoofd staan van blind gehoorzamende volgelingen. Het is de orde van het kankergezwel: heel effectief voor hun eigen beperkte doelen, maar dodelijk voor het geheel. Energie die je aan een chaotisch systeem toevoegt, komt alleen ten goede aan de ordelijke gezwellen. Het geheel heeft er niets aan, en komt uiteindelijk terecht in de fase van uitdoving. Zeg maar dood.

Het is verschrikkelijk belangrijk te weten in welke fase een systeem verkeert. Dat bepaalt of het zinvol is energie toe te voegen, of juist schadelijk. Als de slacentrifuge schokt en bonkt, moet ik niet dom doordraaien. Stoppen, deksel eraf, sla opnieuw in het mandje verdelen, deksel er terug op en opnieuw beginnen. Grote delen van de maatschappij verkeren in onbalans, maar ministers en andere bestuurders blijven maatregelen bedenken en regels geven. We zijn al zo opgewonden maar we draaien de veer nog een slagje verder op. Die springt straks. In het verkeer zijn het de gehaaste bumperklevers die met hun gas geven en afremmen de file veroorzaken waarvan juist zij het meest last hebben. Rustig aan is het parool, gas terugnemen, afstand houden, afkoelen.

Een bedrijf als KPN stond een paar jaar geleden aan de rand van de afgrond. Met uiterst strakke planning en control heeft het de kosten teruggebracht tot een niveau dat geen enkele Europese concurrent evenaart. Nu staat het voor de uitdaging, opnieuw groei te laten ontstaan in een wereld van onbalans. Dan werkt planning en control niet. Het bedrijf kiest bewust voor de koele benadering. Niet de opdracht maar de vraag, aan elke medewerker: wat ga jij doen om dit bedrijf verder te helpen? Is het toeval dat de relatie met de OPTA, die jarenlang uiterst ruzieachtig is geweest, kalmer lijkt te worden? En dat ik als klant al een paar keer het genoegen heb beleefd, een rustige, competente en probleemoplossende callcenter-medewerker aan de lijn te krijgen?

De NS heeft aangekondigd dat het zijn dienstregeling gaat vereenvoudigen en uitdunnen, om meer mensen te kunnen vervoeren. Het bedrijf is natuurlijk bij voorbaat, met enorme investeringen en met een netwerk waarin alles met alles samenhangt, een complex beest dat eigenlijk alleen in stabiliteit floreert. Maar de vervoersvraag neemt toe. Het spoorwegnet is in onbalans, op de grens van chaos, en verantwoordelijke ministers en reizigersorganisaties zijn opgewonden en verhit. Er wordt meer ambitie geëist, strakkere planning, kortere overstaptijden. Dat zou in een stabiele omgeving de normale en juiste respons zijn. In de werkelijkheid van onbalans zou het hele systeem verder in de richting van chaos afglijden. Dus het klinkt paradoxaal, maar in een non-lineair systeem is er een goede kans dat het gaat lukken, met minder druk en minder druktemakerij toch een betere prestatie neer te zetten.

“Saevis tranquillus in Undis” was de lijfspreuk van Willem de Zwijger – kalm in de woeste golven. Hij leefde in wankele tijden, maar juist met zijn kalmte heeft hij veel bereikt. Hij werd de grondlegger van wat nu Nederland is. Het werkte toen. Goede kans dat het ook in de onbalans van vandaag werkt,  

          Perspectief!  --> NIVE lezing op 23 jan 2006.

Korte evaluatie. De lezing was succesvol en druk bezocht (50 personen). Zoals beloofd bood de inleider de deelnemers veel aanknopingspunten om de koers voor de komende jaren tegen het licht te houden. Uit de vier groepsgewijs besproken scorediagrammen (er was niet meer tijd om alle profielen te behandelen) bleek dat de koers die de markt vraagt veel meer richting 'Kansen Zoeker' en 'Grenzen Zoeker' verlegd dient te worden. Dergelijke stappen kosten energie en tijd, vandaar de periode van drie jaar. Voor geïnteresseerden is de hand out beschikbaar.

            Inhoud: Koers 2006-2009: Hoe een levende strategie te ontwikkelen?