Verdieping. In een aantal posten heb ik gedaan wat ik in 2003-2004 ook deed: een voorspelling doen op basis van mijn GOCU model. Louter vanuit de niet lineaire dynamica.
Hoe kom ik erbij dat dit een redelijke voorspelling op kan leveren? Die zich zeker kan meten met voorspellingen op basis van economische of sociale modellen. Hoe kom ik erbij te denken dat dit te zwak uitgedrukt is en dat voorspellingen op grond van GOCU of aanverwante niet lineaire modellen een betere – en vooral bruikbaardere – voorspelling opleveren?
Het is flauw, maar de voorspelling die ik in mijn boek Open Huis deed in 2004, de maatschappij raakt – bij een grote verstoring – in Onbalans als we de dingen op zijn beloop laten, is wel uitgekomen. En met die Onbalans krijgen we langdurend te maken, dat schud je niet zomaar van je af. Veel dingen heb ik – geef ik grif toe – niet zien aankomen. Ik zag die kredietcrisis niet aankomen bijvoorbeeld. Ik dacht in 2004 aan een grote aanslag of iets soortgelijks. Hoe dan ook ik dacht in termen van verstoringen en de wijze waarop de maatschappij daarop zou reageren. En die verstoringen zaten in mijn modellen ingebouwd, je wist dat er omstandigheden konden komen waarin de lijn gepasseerd zou worden. In de bestaande en gebruikte modellen kom je dergelijke breukvlakken niet tegen.
Waarom sluiten niet lineaire modellen beter aan bij de huidige situatie dan niet-lineaire modellen. Belangrijkste reden is: omdat de maatschappij een hoogst niet-lineair samenstel van bewegingen, belangen, kansen en bedreigingen is, waar zich op alle mogelijke en onmogelijke plekken breukvlakken vormen. Grote en kleine. Het verschijnsel van haarscheuren of groeivertraging, zoals Wageningen dat noemt, maakt dat kleine verschijnselen grote gevolgen kunnen hebben. In een lineaire modellering kom je dat niet tegen en dus zie je het niet aankomen. Barings bank was en is een uitstekend voorbeeld daarvan. Kleine bank gaat plat: grote gevolgen! In een lineaire wereld, waar dus de meeste gebruikte en gangbare economische modellen van uitgaan zou dat nooit tot een dergelijke verstoring hebben kunnen leiden. Daar zie je dit soort verstoringen en vooral de grote gevolgen gewoonweg niet aankomen. In een niet-lineaire omgeving wel, sterker, daar kun je er, in een ver-uit-evenwicht situatie gewoon op wachten. Net als ik niet anders kon dan wachten op die verstoring die ons in Onbalans zou brengen. Ik wist zeker dat die verstoring er zou komen, dat doen verstoringen namelijk altijd.
Die twee horen wel bij elkaar: breukvlak en ver-uit-evenwicht. Alleen dan kom je dit soort (grote) systeem-verstoringen tegen. Als het systeem (maatschappij-bedrijf) in evenwicht is, dus in Groei, dan kom je geen breukvlakken tegen. We hebben langdurig in Groei verkeerd en zijn uit het oog verloren dat het systeem, ondanks de balans van toen, een niet lineair systeem is dat flink van zich kan afbijten.
Mij heeft het buitengewoon zwakke optreden van de Europese leiders, tot op de dag van vandaag, uitermate verbaasd. Net zoals het mij met stomheid sloeg dat er alsnog 130 miljard euro naar Griekenland gaat. Ik vind dat van een stupiditeit die bijna zijns gelijke niet kent. Hoe is het mogelijk dat mensen, met al hun raadgevers eromheen, niet komen tot een
serieuze breuk met die buitengewoon onsuccesvolle aanpak en waren overgegaan op het gecontroleerd uit de euro plaatsen van Griekenland. Dat is namelijk de enige weg, dan kan dat land zich op eigen kracht met zichzelf bezig houden en zijn ze verplicht met constructieve oplossingen te komen in plaats van de boel te bedriegen en te vertragen (ook weer tot op de dag van vandaag). Spelen met vuur, daar is geen andere naam voor. Het failliet van zowel de economische als de politieke modellen .
Hoezo leidt je dat soort dingen af uit die modellen Carel? Dat heeft te maken met de ver-uit-evenwicht situatie waar Europa zich in bevindt. Schrikachtig reagerend op alle mogelijke signalen, geen koers kiezen, vasthouden aan wat ooit succesvol was. Inderdaad, waarin een vlinderslag via een keten van gebeurtenissen tot een storm in de pacific leidt. Griekenland is zo’n onrustverhogende factor en doordat de euro sterk in waarde daalt ( vergeet het vergelijk met de dollar, kijk naar de Zwitserse Franc bijvoorbeeld) neemt ons gemeenschappelijk bezit met zeker een factor 2, waarschijnlijk meer, af. We zijn er in 2011 en 2012 flink armer op geworden en ook dat maakt dat de onrust alleen maar meer voet aan grond krijgt. Inderdaad, zoals ik eerder schreef: Onbalans leidt tot meer Onbalans.
Waarom kan men toch niet breken met de lijn die men volgt
Plaat Dat is een kernvraag. Misschien wel de belangrijkste vraag van alle vragen die je stellen kunt. Het is een menselijke eigenschap, we verleggen onze aanpak als er een groot obstakel zichtbaar voor onze neus staat. Niet eerder. Dat gedrag heeft ons evolutionair voordeel gebracht, want daarmee kon je een stabiele samenleving opbouwen die niet bij het eerste stootje omver ging. Maar… dat werkt alleen onder lineaire omstandigheden, in Groei dus. Bijkomend probleem is dat we de ernst van de situatie heel snel uit het oog verliezen. Dat is lemmingen gedrag; we volgen de ander en doen wat we gisteren ook deden, inclusief het hanteren van aanpakken die voor geen meter (meer) werken. Alleen zien we het niet (meer). Toch nog maar even een plaatje, heb ik eerder gebruikt. Komt uit mijn boek Open Huis van 2004:
Toen ik dit plaatje maakte waren er zeker al omgevingen waar Onbalans haar intrede deed. Advocaten, tv makers, gespreksleiders hadden al een perfecte rommelomgeving om avond aan avond aardige discussie-tv te brengen, winstgevende processen te voeren, mensen tegen elkaar op te zetten, profijt te halen uit de uit elkaar groei die zich toen inzette. Daar hoefde je overigens maar weinig voor te doen. Toen, in 2003-2004 was het al mis, toen groeide de splijtzwam al op zeer voedzame grond. Maar we zagen het niet. En we zien het nog steeds niet.
Gewenning: dat is onze grootste vijand
Onze grootste handicap in situaties die zich kenmerken door Onbalans of Chaos is de gewenning. Bij Groei is de gewenning helder en gewenst, Groei leidt tot Meer Groei! Kun je weinig van zeggen.
Nee!
Nee, daar kun je heel veel van zeggen, want die groei heeft heel wat biologische omgevingen grondig verpest. Sterke afname van de biodiversiteit en daar is onze invloed heel wat sterker dan op het gebied van die CO2. En we zagen het niet, we zaten in de tredmolen van Groei –> Meer Groei. Nu zitten we dus in Onbalans –> Meer Onbalans! En daar geldt precies hetzelfde, we wennen er aan. Heel snel zien we de dingen die gebeuren als ‘normaal’, hoe absurd en contra-productief ze ook zijn. Inderdaad, net als de mensen op de Titanic na de aanvaring met die ijsberg dachten “het schip hangt wat scheef, komt wel goed”. En hoewel het schip alsmaar schever ging hangen leidde dat niet tot onrust, men wende ook daar heel snel aan. Pas toen men het water met een noodvaart op zich af zag komen werd die in slaap sussende gewenning wreed verstoord. Precies hetzelfde als waar wij in Europa naar op weg zijn. Waarschuwen helpt niet, men went sneller aan de omstandigheden dan dat de crisis om zich heen slaat. Natuurlijk, mensen die hun bedrijf en inkomsten zien verdampen worden wreed wakker, maar de regering slaapt lekker door, verhoogt de lasten voor de burger, geniet van het gegeven dat de benzineprijs torenhoog is – lekker veel accijns! – daar heeft men nog totaal niet door dat het helemaal mis zit. En dat versnelt de zaak alleen maar.
Einstein zei het ooit zo: “Je kunt een probleem niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt.” En welk politiek of economisch model men ook gebruikt, breukvlakken kom je er niet tegen. Kijk bijvoorbeeld ook naar modellen op gebied van management en organisatie, je komt in die dure seminars en dikke boeken van alles tegen, maar geen breukvlakken, geen haarscheuren, geen Onbalans en zeker geen Chaos. En daarmee diskwalificeren ze zich volledig in het werkveld waar wij als Europa in terecht zijn gekomen. Alle grote wetenschapsgebieden als biologie, natuurkunde, geologie kennen breukvlakken en al die andere dingen die ik noemde. Politicologie, economie en managementwetenschap kennen dit soort zaken niet. Daar zit het grote probleem. Oh ja, je kunt zeggen dat de economie wel degelijk breukvlakken kent, men noemt dat dan crisis, maar dat zit niet in hun modellen opgesloten, dus zie je ze nooit aankomen. Dat is het probleem. Wat de modelmakers dan doen is een beetje lachwekkend: Ze maken een nieuwe theorie, eentje waarmee de crisis bezworen kan worden. En dat is eigenlijk een ongelofelijk staaltje oogjes toe verstand op nul, want die crisis zat in beginsel in het gebruikte model verborgen en met een nieuwe theorie omzeil je het simpele – vaststaande – feit dat crisissen kúnnen ontstaan. En daarmee heb je weer een nieuw model waarin de mogelijkheid van een crisis, haarscheuren of groeivertraging niet impliciet ingebouwd zit en dus zie je de volgende crisis weer niet aankomen. En voor alle duidelijkheid: het beleid is ongewijzigd, die nieuwe crisis komt eraan!
Precies daarom schrijf ik deze korte verdieping: Word wakker! Alsjeblief
Carel van Heugten
Alles aan het model is niet-lineair. 
