NU.nl beschrijft een nieuwe theorie (2009) waarmee voorspeld kan worden dat een systeem, denk aan de overheid, een bedrijf of zelfs een hele maatschappij, onstabiel wordt.
AMSTERDAM – Er zijn universele indicatoren die aangeven of een systeem dreigt om te vallen,
Foto: ANPDat schrijven wetenschappers van de Wageningen University deze week in het tijdschrift Nature.
Dit is af te leiden uit de snelheid waarmee een systeem herstelt van verstoringen.
De nieuwe theorie voorspelt dat er universele waarschuwingssignalen kunnen zijn die gelden in elk systeem met een kantelpunt.
Het expermimentele bewijs vormt een belangrijke pijler onder het onderzoek van het Wageningse onderzoeksteam. “Toen we de theorie in 2009 in Nature publiceerden deed dat veel stof opwaaien,” zegt onderzoeksleider Marten Scheffer.
“Dat is geen wonder, want het aantal potentiële toepassingen is enorm. Dit experimentele bewijs van de belangrijkste basis van de theorie schept vertrouwen in de mogelijkheden voor verdere vertaling naar de praktijk.”
Goed, Wageningen ontdekte dat in 2009 en de ontdekking deed veel stof opwaaien.
Alleen… dit verschijnsel werd niet in 2009 ontdekt en niet door Wageningen, maar in 2002-2004 (misschien zijn er meer mensen die dit ontdekt hebben?) door ondergetekende. Dit verschijnsel vormt de basis van mijn GOCU methode. Zie hier. Ik noem het geen kantelpunt maar overgang van ‘balans’ naar ‘onbalans’ in/van een systeem. Aangekondigd door zogenaamde ‘haarscheuren’. Het systeem (kan van alles zijn) staat voor een overgang van ‘voorspelbaar’ naar ‘niet voorspelbaar’ en terugkeer is nauwelijks mogelijk. Diverse keren getoetst in praktijk-omstandigheden. Een van mijn vragenlijsten laat dit verschijnsel zelfs direct zien, mijn ‘haarscheuren-lijst’, slechts 8 vragen….. Mijn beschrijving van GOCU gaat over de positieve kant, de innovatiekant, van het verhaal, nu gaat het over de opkomst en neergang – kant, een kant die – en dat begrijp ik natuurlijk best – niemand wilde horen.
Ik ben blij met ‘hun’ ontdekking. Mij is het sinds 2004 simpelweg niet gelukt om dit verschijnsel onder de aandacht te brengen. Mijn ervaring was namelijk dat niemand de onderliggende boodschap wilde horen. Liever hoorde men de bekende naar-de-mond-praterij. Nu zullen we wel moeten en ga ik, bij het begin van 2012, dit boek open doen. Wat ik hieronder beschrijf zag ik dus al vanaf begin deze eeuw aankomen. Niet alleen in bedrijven, waar opkomst en neergang gebruikelijker is, maar zeker ook in de politiek, Nederland en ook Europa. Welke vormen het zou krijgen wist ik natuurlijk niet, ik ben geen waarzegger. Zie: Open Huis (2004, Gopher.nl) waarin ik – onder meer – het verschijnsel beschrijf. Helaas heeft de uitgever het, ondanks mijn herhaalde bezwaar, onder het kopje ‘spiritualiteit‘ gezet en daar staat het juist mijlenver vanaf. Niks spiritualiteit, wiskunde, dat is de basis. Ook de uitgever begreep het blijkbaar niet helemaal 
Oh ja, zowel Wageningen als ikzelf zijn natuurlijk schatplichtig aan Mitchell Feigenbaum, de ontdekker van de zogeheten periodeverdubbeling (tweespalt, veelspalt in GOCU) en ‘kantelpunt’ in de terminologie van Wageningen. Voor de goede orde, het model is een puur wiskundige beschrijving, het heeft me de nodige tijd en hoofdbrekens gekost om te snappen wat het model te vertellen had. Vele klanten en collega’s zijn me daarbij behulpzaam geweest. Er is trouwens geen sprake van ‘één kantelpunt’, er zijn er meer. Maar deze, tussen Groei en Onbalans, is voor bedrijf en maatschappij wel een heel belangrijke. Inderdaad, de G en O van GOCU. De haarscheuren, ik beschrijf ze hieronder, zijn een typisch verschijnsel van de overgang tussen Groei en Onbalans. Alleen daar kom je ze tegen.
Ik put hieronder uit eigen werk. Alles wat ik hier schrijf stamt uit 2002-2004, alleen de voorbeelden haal ik uit de actualiteit, 2011-2012. Ontwikkeld in 2002-2004 dus. Een compleet andere tijd? Nee hoor, de voorboden waren ook toen al zichtbaar – voor hen die opmerkzaam waren tenminste: je zag zeulende en zwoegende bedrijven, managementaanpakken die elke relatie met de praktijk ontbeerden, ijzerenheinig doorgaan op de heilloze koers, niet erkennen van ‘overgangen in het systeem’, politiek onvermogen de werkelijke problemen te benoemen. Dus toen ook al en vooral: het categorisch ontkennen van niet-linerairiteiten. Bedrijf en maatschappij waren onderweg naar het ‘haarscheuren-gebied’, of zo je wil kantelpunt. Staand op het dek van de Titanic, ogen dicht, alle sombere voorspellingen wegwuivend. Ik praat hier de deskundigen niet na, die hadden het in 2004 niet eens over dit onderwerp.
Ik kan het verschijnsel hier laten zien aan de hand van een spreadsheetmodel. Onderliggend gebruik ik een eenvoudig niet lineair model en hieronder zoek ik de grens op tussen ‘Groei‘, waarin alles voorspelbaar en ‘maakbaar’ is en ‘Onbalans‘, waar de stabiliteit het in rap tempo laat afweten en waar de voorspelbaarheid verdwijnt. Dat grensgebied is heel klein, slechts enkele procentpunten in mijn model. Voor je het weet – en dat is sneller dan je denkt – zit je diep in de prut. Oh ja, welk niet lineair (chaostheorie) model je gebruikt doet er niet zoveel toe, haarscheuren of kantelpunten kennen ze namelijk allemaal. Dat is de grote ontdekking van Mitchell Feigenbaum, iemand die ik plaats in de topcategorie van mensen als Albert Einstein of Isaac Newton.
In de onderliggende grafieken is de X-as de tijdlijn en de Y-as de mate waarin een systeem op de stimuli reageert. Waar ‘company dynamics‘ staat kun je invullen wat je wilt. Ik heb het model voornamelijk in bedrijven en instellingen toegepast, maar je kunt het zo gek niet bedenken of het is ook daar toepasbaar. Daar heeft Wageningen gelijk in. Impulse is de impuls die een systeem krijgt, kan ook weer van alles zijn en ‘how the organization reacts‘, is de reactie die erop volgt.
Situatie 1: reactie systeem onder stabiele omstandigheden. Geen kantelpunt of haarscheur te ontdekken
Die impuls kan van alles zijn, afhankelijk van het systeem dat je onderzoekt. Op Europese schaal is dat de ‘ontdekking’ dat Griekenland een puinhoop is en Italie met torenhoge schulden zit en vooral de reactie daarop: afwaardering door de rating bureau’s. Op bedrijfsniveau bijvoorbeeld het vertrekken van groepen klanten of veel nieuwe klanten in korte tijd, storingen in de productie, strijdige eisen, te hoge doelstellingen, kwakkelende beslissingen. Onder Groei-condities gebeurt er – vreemd genoeg – niets, geen trillinkje, prachtig lineair dus, precies wat de management-aanpakken en politieke benaderingen voorspellen. Die horizontale lijn geeft aan dat de dingen zich op een voorspelbare manier voltrekken en vooral: dat de betrokkenen naar gezamenlijkheid streven. Het systeem keert zoals je in de grafiek ziet vliegensvlug en zonder drama terug op de koersvaste lijn waar men op zat. No problemo. Als manager of politicus heb je hier het (onterechte) gevoel dat je alles in de hand hebt. Een misvatting van jewelste. Je kunt in Groei zelfs een aap-met-vingers achter de directietafel zetten, het komt goed, die aap neemt uitstekende beslissingen!! Onze management en politieke aanpakken werken prima hier, verderop werken ze niet meer.
Situatie 2: op weg naar het kantelpunt, de haarscheuren kondigen (grote) verandering aan
Wat voor impuls ook, onder deze – hectische – omstandigheden – het is al een tijdje ‘zeulen en zwoegen’ – keert het systeem niet meteen terug naar de stabiele lijn. Het lijkt in eerste instantie op een schokbreker dit niet goed werkt, het systeem deint eerst wat na en pas dan wordt de ‘lineaire’ lijn weer opgepakt. De haarscheuren komen tot uiting in tijdelijke onenigheid binnen het bedrijf, veel discussie, trage reacties. En vooral: onwilligheid van het ‘dragende’ personeel, waar dat voorheen uiterst loyaal was. Dit is het moment waarop je enorm op je tellen moet passen, hier kondigt het kantelpunt zich namelijk aan. Die haarscheurtjes zijn dus uiterst belangrijk, hoe sneller je die ontdekt deste eerder kun je maatregelen nemen. Welke? Vooral ‘afkoeling’ en stabilisering. Goede besluiten nemen, met wijsheid aan anderen uitgelegd. Inderdaad, bepaald geen vanzelfsprekend gedrag op bestuurlijk niveau…
Situatie 3: Bij ongewijzigd beleid; de haarscheuren ‘verdiepen’ zich
De haarscheuren verdiepen zich en het terugkeren naar de stabiele situatie duurt (veel) langer, dat is de groeivertraging waar Wageningen het over heeft. Niet helemaal precies: die groeivertraging is al langer zichtbaar, maar vanaf dit punt leidt het tot instabiliteiten die hier – nog – uitdoven. Precies wat je in de tweede helft van 2011 in Europa zag gebeuren. De rating bureau’s hadden en hebben feitelijk vrij spel en als je de steeds tragere reactie van de Europese leiders ziet kun je de volgende stappen met je ogen dicht voorspellen. Laat ik dat hier eens doen en vervolgens kom ik in een volgende post met een ‘aanbeveling’ voor Europa voor 2012. Nee, een aanbeveling is het niet, het is een kei- en keiharde eis. Anders gaat het falikant mis. Inderdaad, dit wordt een post (inclusief de volgende post) met twee ‘exits’: men pakt het ‘voortreffelijk’ aan zoals ik dat in Open Huis noem en dan heb je nog een kans, of men floddert door en dan voltrekt het proces zich met alle kracht. Onomkeerbaar.
Situatie 4: het kantelpunt openbaart zich, het systeem komt niet meer tot rust
Slechts een heel kleine wijziging brengt het kantelpunt in beeld, de organisatie/politiek systeem of wat dan ook, is raakt haar herstellende balanskrachten kwijt. In mijn GOCU model ‘Onbalans‘ geheten. Hier werken de bekende aanpakken niet meer. Het krachtenveld binnen Onbalans is gericht op ‘Uit Elkaar!‘ Bij ‘Groei’, vóór dit kantelpunt dus, is het krachtenveld gericht op ‘Met Elkaar‘. De veranderingen die hiermee gepaard gaan zijn groot. Ik heb hele lijsten liggen, maar daar zal verder niemand mee vermoeien. Onder deze condities werken die management en politieke aanpakken niet meer. Sterker, ze versnellen het proces. Dit is een perfecte wereld voor de zogenaamde ‘Onbalans-Surfers‘ en ‘Onbalans-Versterkers‘. Inderdaad, de horden deskundigen en mediaprogramma’s die avond aan avond onheilspellende praatjes op ons afvuren. Ik weet het nog goed, niemand begreep in 2002-2004 die termen Onbalans-Surfer en -Versterker, nu ligt dat wel wat anders, nu begrijpt iedereen wat ik hiermee bedoel. Nu… het bijna te laat is.
Je kunt, zoals gezegd, dit model op van alles en nog wat toepassen. Ik pas het hier tot op Europa, onze grootste zorg voor 2012. Ik heb altijd een haat-liefde verhouding met GOCU gehad, om reden wat er – bij ongewijzigd beleid – komen ging. Een deel van mij zat daar niet op te wachten.
Tot zover de actualiteit. Laten we gaan kijken wat 2012, bij ongewijzigd beleid, zal brengen.
Scenario A, zeg eerste helft 2012, De onbalans – bij ongewijzigd beleid – verdiept zich
Het kantelpunt is gepasseerd. De haarscheuren zijn overgegaan in twee los van elkaar bewegende lijnen. Dat zou je, als je een optimist bent, het Europa van de twee snelheden kunnen noemen. Helaas, dat is veel te te positief. Het is het Europa dat afkoerst op een enorme ramp. Sorry, ik kan niet anders. De hectiek wordt aangedreven door alles wat er gebeurt inmiddels, de ratingbureau’s spelen maar een zijdelingse rol, ze laten aan de hand van een aantal simpele criteria zien wat er gebeurt, ze zijn boodschapper niet de veroorzakers van het probleem. Vooral de als een kip zonder kop reagerende Europese politici zijn hier de aandrijvers. En de deskundologen buitelen hier over elkaar heen, ons met een doffe kater achterlatend. Niemand is het met elkaar eens, feit en fictie lopen door elkaar. Sommigen willen er zelfs een politiek slaatje uit slaan, de Onbalans-Surfers met name. Ook een typisch kenmerk van dit kantelpunt.
Scenario B: nieuwe haarscheuren dienen zich aan, kantelpunten binnen kantelpunten. De ‘openbare weg’ wordt een doolhof. Alles voltrekt zich in een steeds hoger tempo
De verdere periodeverdubbeling is in aantocht, van tweespalt naar veelspalt. Je ziet dat de onder en bovengrens zich ook weer splitst. Maatregelen die voor de ‘een’ werken helpen de ‘ander’ dieper de put in.
Genoeg voor nu. In een volgende post ga ik in op het vervolg en tevens tracht ik te beschrijven waaruit een ‘voortreffelijke’ reactie bestaat. Alhoewel ik denk dat veel lezers hier goede ideeen over hebben. Wel is het zo dat elke dag dat je wacht, het gaat allemaal heel snel in deze fase, de oplossing verder uit beeld raakt.
Slechts een kleine stap verder:
Wat heeft dit alles met (grensverleggende) innovatie te maken? Mijn methode was, zeker in 2002-2004 grensverleggend innovatief, maar ik liep te ver voor de troepen uit. Nogmaals, daarom ben ik blij met het feit dat Wageningen dit verschijnsel heeft ‘ontdekt’. Misschien leidt het nu dan wel tot nieuw inzicht en tot die zo noodzakelijke ‘voortreffelijke’ aanpak.
Bedenk wat ik hier doe: ik gebruik een niet lineair systeem en onderzoek het op zijn meest vitale kantelpunt. Ik gebruik geen enkel ander model, puur en alleen dat onderliggende wiskundige model waar GOCU op gebaseerd is. Het systeem is in de onbalans fase terecht gekomen en dat betekent dat we te maken hebben met een systeem-crisis die de fundamenten raakt en dus veel verder gaat dan in de gebruikelijke economische uitleg wordt bezien. Het hele niet lineaire systeem is in onbalans geraakt, niet alleen een klein stukje van dat systeem. Het betekent in ieder geval dat de komende jaren diepgaande herstelmaatregelen nodig zijn. Het politieke en financiële systeem is over zijn houdbaarheidsdatum heen. Herstel zal vooral plaatsen treffen waar men tot nu toe niks aan heeft gedaan. Maar aan herstel kom je niet eens toe als in 2012 niet een ‘voortreffelijke’ stap wordt gezet.
Later meer.
Carel van Heugten