Paar dingen vooraf

• Utopieën bestaan niet. Wat het ook wordt, altijd zullen er boven en onderliggende partijen zijn, winnaars en verliezers, kansrijken en kansarmen
• Alleen glashelder besturen en dus ook het overbruggen van verschillen van inzicht kan enige verandering in de richting tot stand brengen. Anders ben en blijf je speelbal in een spel-met-ongewisse-uitkomst
• De waan van de dag, waar we steeds frequenter door geteisterd worden, mag je zeker uitleggen als niet- effectieve ‘kop-in-het-zand’ strategie
• Maatschappijen als de onze, waar het in Onbalans snel mis kan gaan, zijn per definitie nogal onvoorspelbaar, het kan verschillende kanten op maar alleen de Go-area biedt iets waar je op langere termijn verder mee kunt

De omslag waar we nu mee te maken hebben:

Objectief beschouwd een kleine verschuiving. Van relatief complex en beheersbaar instabiel naar onbeheersbaar instabiel. Je kunt dit aan alles zien, aan het politieke krachtenveld, de opvattingen van de inwoners, de ongelijkheid en onbillijkheid in posities, scheefgegroeide beloningen, schimmige zeggenschap, groeiende intolerantie, onstopbare bonuscultuur, torenhoge belastingen, onbeteugelde emotie, gebrek aan doelgerichtheid en dat alles overgoten met de waan van de dag. Nee, geen lekkere lijst. Op alle mogelijke gebieden rammelt het in onze samenleving en die rammels nemen snel toe. Kijk bijvoorbeeld naar dat IMF dat veel minder wil bijdragen aan de nieuwe storting richting Griekenland. “Handen af, geen goed geld naar kwaad geld, het gaat daar mis” is de onderliggende boodschap. Of de verhoging van de belastingdruk en tegelijk de daling van de waarde van het particulier bezit en tegelijk een daling van inkomsten. Leidend tot Meer Onbalans. Dus de beweging van onze maatschappij is momenteel niet gericht op terugkeer naar de Go-area maar er juist verder van af. Mocht dat zo blijven dan ligt chaos voor de hand en dan is voorspellen zinloos, want wat er in chaos gebeurt kun je niet voorspellen. Je hoeft geen glazen bol te hebben om te zien dat het dan volledig uit de hand loopt.

Drie hoofdrichtingen

In de periode 2015-2020 zal zeker zichtbaar worden waar we naar toe gaan, waarschijnlijk eerder. Ik probeer mijn beschouwing enigszins positief af te sluiten en ga er dus – misschien tegen beter weten in? – van uit dat we de Go-area weer weten te bereiken. Dat betekent dus dat er de komende tijd goede, liefst voortreffelijke, besluiten genomen worden en dat daarmee het basisvertrouwen weer een impuls krijgt. We zullen zien.

Terug naar de Go-Area

(met minimale ingrepen/wijzigingen, althans dat dénken we)

Dit lijkt erg voor de hand te liggen. Maar niets is minder waar. Bedenk dat alle bewegingen hier in het niet-lineaire speelveld plaatsvinden en daar is meer niet altijd beter. Je kunt het vergelijken met water dat naar boven stroomt. Het enige dat je daarvoor moet doen is de zwaartekracht andersom laten werken. Kan dus niet. Terugkeren naar de situatie voordat de onbalans in werking trad kan bijna niet op een klassieke lineaire manier. En in ons politieke en maatschappelijke denken kom je alleen maar klassieke lineaire benaderingen tegen en die werken dus niet. Wil je deze stap zetten dan zul je een compleet nieuwe aanpak moeten hebben, een aanpak die wél gebaseerd is op niet lineairiteiten. Voorbeeld. Stel je rijdt met je auto de verkeerde kant uit. Wat je moet doen is dus keren en terugrijden. Iedereen is het ermee eens, de stemming is goed. Lineair en simpel. Maar nu anno 2012: in die auto zitten vier mensen die allemaal iets anders willen. De een zegt “je rijdt goed”, de ander “je kunt er weer niks van”, kinderen achterin die helemaal niet naar oma wilden en van alles proberen als “ik moet plassen”, “Wèèè, Jantje heeft mijn iPad tussen de leuning van de achterbank en de kofferbak geperst, ik wil een nieuwe”. Mensen in onbalans zou je kunnen zeggen. Het is behoorlijk onzeker wat hier de uitkomst van is. Pa kan hard roepen en dominant doen, maar dan zegt ma: “wat ben je toch een kluns, je kunt ook nooit eens iets goed doen. Neem meteen de goede richting! De lol is er voor mij af”. Uit ervaring weet ik dat die laatste zin de deur behoorlijk dicht doet en de kans doet toenemen dat pa het er helemaal bij laat zitten: “we gaan naar huis, oma kan wel wachten. En jij Jantje blijft voortaan met je fikken van mijn iPad af!”

Het gaat hier dus om systeem-verschillen. Over wel of niet op die Go-area zitten. Je kunt hier niet volstaan met een simpel: “alles is goed, we keren en iedereen is weer blij”. Niemand is blij en de protesten vanaf de bijrijdersstoel en de achterbank zullen niet van de lucht zijn. Ondertussen, dat komt er nog eens bij, verandert de weg zelf. Die is in deze No-go-area ook niet stabiel. Waar je dacht terug te rijden blijk je opeens een nog foutievere weg te zitten en die brengt je nog verder van huis. Een voorbeeld van de weg die onder je auto verandert is die keuze van het IMF om veel minder bij te dragen. Waar je op dacht te kunnen rekenen bleek drijfzand. Wat je echt nodig had bleek een brug te ver.

Kortom, wat zo voor de hand ligt in een lineaire wereld of in een wereld waar de maatschappij in Groei zit, ligt bij Onbalans niet voor de hand. ‘Normale en verstandige’ keuzes werken hier averechts. NB: belangrijk is hier de toevoeging ‘in een wereld waar de maatschappij in Groei zit’. In Groei kun je namelijk uitstekend met lineaire aanpakken werken. De weg verandert niet onder je auto en de inzittenden zijn het op belangrijke punten met elkaar eens. Wat mij zo vaak opgevallen is bij het toepassen van GOCU is dat je op geen enkele manier, als je in Groei zit, kunt zien dat de maatschappij c.q. het bedrijf niet-lineair is. Dat zie je pas als het te laat is. Ik heb dit meerdere malen meegemaakt in bedrijven, wat je ook deed, niks werkte meer. GOCU liet dat ook zien, maar dat bleek ook weer niet te werken, omdat mensen het gewoon niet accepteren en blijven volharden in hun lineaire aanpak: “die werkte gisteren goed, dus waarom nu niet”. Hier schuilt mijn grootste zorg: de maatschappij wil het niet zien en wil de problemen oplossen met aanpakken die voorheen goed werkten. Ik heb dat – met schade en schande – leren herkennen als dé ultieme kop-in-het-zand strategie.

Uithuilen en opnieuw beginnen

Weer een plaatje.

Wat betekent dit? Veel. Je probeert hier de maatschappij terug te voeren naar een leefwereld waar regels regels zijn, waar koersvastheid standaard en norm is en de gekozen koers simpel en direct. Een aanzienlijke afname van de complexiteit dus. Met als basis een gemeenschappelijk waardepatroon. Om de stabiliteit terug te krijgen is het nodig dat allerlei zaken weer in balans komen en dat houdt zeker in dat de belastingdruk teruggeschroefd wordt, de bonuscultuur verdwijnt, ondernemerschap en innovatie versterkt en verbeterd worden, waar mensen hun hebzucht weten te beteugelen. Inderdaad, een heel andere maatschappij dan we nu hebben. Het is niet denkbeeldig dat wij die als doodsaai zullen ervaren, maar we zullen het moeten accepteren. Sterker, we zullen het van harte moeten accepteren anders werkt het niet. Vandaar uit kun je dan weer gaan denken aan ontwikkeling en beweging op het pad van de Go-area. Na een aantal jaren consequente koers en stabiliteit en robuustheid in beslissingen en kostenontwikkeling van het overheidsapparaat kun je dan de weg op de Go-area weer bewandelen. STEVIG PLAATJE, interessante site

Tot zover de theorie. Ik denk dat deze weg niet snel gekozen zal worden, daarvoor voelen we ons wat te groot en zien we de dingen die moeten veranderen te veel als ‘verworven rechten’ en ‘vanzelfsprekende lasten op de schouders van de burgerij’ en ‘lastige beslissingen voor je uit schuiven’. Lariekoek, heb ik geen ander woord voor. Gevaarlijke lariekoek. In de optiek van het hier gepresenteerde model moet je bijvoorbeeld direct van Griekenland af. Dat land werkt alleen maar Onbalans-versterkend. Geen moment langer dralen. Waarom deze politiek getinte opmerking Carel? Ik bedoel het niet politiek. Bedenk dat ‘kleine oorzaken, grote gevolgen’, ook wel het vlindereffect genoemd, hier van toepassing is. Barings bank was ook een kleine speler, het faillissement had grote gevolgen. Dat geldt ook voor Griekenland. De grootte doet er niks toe. Europa is ver-uit-evenwicht (dat is Onbalans en Chaos per definitie) en dan bestaat er eigenlijk geen ‘klein effect’. Daarom is wat Griekenland doet spelen met vuur.

Het lijkt een enorme omweg te zijn, eerst stabiliteit brengen en de complexiteit doen afnemen en pas dan de ontwikkeling weer oppakken. Hoeveel simpeler is het niet om het eerste plaatje te bewandelen, gewoon terug naar waar we vandaan kwamen. Nee dus, dat is weer dat lineaire denken en dat werkt niet. Die positie waar we vandaan kwamen bestaat niet meer. Is onbereikbaar. Die ‘omweg’, als ik de niet-lineaire dynamica in zuivere vorm toepas, is niet te vermijden. Vergelijk het maar met een van de simpelste niet-lineaire systemen die we kennen: een kopje koffie met een scheutje melk. Roeren, de instabiliteit dus opvoeren, leidt tot een complete vermenging van koffie en melk en je kunt niet door te ‘anti-roeren’ die scheiding tussen melk en koffie weer terugkrijgen. Je kunt alleen nieuwe kop koffie inschenken en er een kannetje melk naast zetten. Terug naar ‘links-onder’ op het schema dus. Echt opnieuw beginnen. En ja, dat moet je heel slim en verstandig aanpakken. Het is de grootste onderneming die je je maar kunt voorstellen. Tot nu toe is het, zonder oorlog of andere rampspoed, nog geen natie of werelddeel gelukt. En nee, dat stemt niet vrolijk.

Daarom spreek ik in mijn eerste schema over ‘Situatie 2″ en in mijn tweede schema over ‘Situatie 1″. Je kunt ’2′ niet rechtstreeks (meer) bereiken, dat zullen we dus via Situatie 1 moeten doen. Er is geen andere weg.

Nieuwe maatschappelijke orde

Om wille van de volledigheid heb ik het nog over ‘de derde mogelijkheid’, namelijk de sprong voorwaarts waar je mensen nog wel eens over hoort praten. Weer een plaatje.

Naar een ‘volwassen’ maatschappij dus. Hier ben ik verplicht terug te komen op wat ik bij het begin van deze serie posten schreef: kijk goed naar de mens van 10.000 jaar geleden. Die is niet zo heel veel anders dan de mens die we nu zijn. Met zijn bekwaamheden en beperkingen. Beperkingen die evolutionair niet zo in één-twee-drie opgelost worden. Mensen hebben nu eenmaal niet het vermogen om echt de lange termijn in hun keuzes mee te nemen. Dat heeft de mens ook nooit nodig gehad. Pas nu, met onze huidige verwikkelingen, komt ons dat heel slecht uit. Nu zou een dergelijke eigenschap ons de sprong naar een nieuwe maatschappelijke orde kunnen laten maken, maar nu kunnen we dat dus niet. We zullen het met ploeteren en heel hard werken moeten doen. Stap voor stap. Niet verdrinken in de waan van de dag, maar doelgericht, in samenwerking aan de slag. Met heel veel innovatie. Heel veel – grensverleggende – innovatie!

Daarmee ben ik terug op de reden waarom ik deze site ooit, een jaar geleden nog maar, begon: Grensverleggende innovatie is het enige dat ons kan helpen de enorme problemen waar we voor staan op te lossen. Hoe en waardoor wist ik niet, maar dat er grote problemen voor de deur stonde wist ik, GOCU kennende, wel. En ook dat grensverleggende innovatie met stip op nummer 1 thuis hoort. Maar als altijd is de grootste stap datgene dat zich diep in onszelf voltrekt: op weg naar ‘nieuwe eenvoud’ en nieuwe stabiliteit. Niet terug naar het verleden dus, want dat kan niet. Op weg naar een totaal nieuwe inrichting van onze maatschappij.

Eigenlijk zou ik hier een boek over moeten schrijven, want er is heel veel meer over te zeggen. De meest essentiële dingen staan wel in deze en de voorafgaande posten, dat wel. In een boek zou ik de stappen beschrijven die ons weer in die Go-area kan helpen komen.

Carel van Heugten

Hoe dan ook. In deze post leg ik het eindmodel neer en geef ik een toelichting. En dat is nodig ook, want niet lineaire modellen zijn toch behoorlijk anders dan de modellen die we in de zakenwereld of in de politiek gewend zijn. De meeste modellen zijn totaal niet complex of dynamisch, maar eerder van het blokkendoos type. Je stapelt allerlei ‘goede’ dingen op elkaar en dan lukt het wel. Hier lukt dat niet, alle ‘goede dingen’ kunnen hier gemakkelijk leiden tot een nog slechtere situatie dan waar je vandaan kwam. Ook kunnen een aantal slechte keuzes leiden tot een betere situatie dan waar je vandaan kwam, fools-luck kun je dat noemen. Of goede dingen (heel veel ‘goed’ geld) kunnen leiden tot (nog) slechtere keuzes zoals je in Griekenland ziet gebeuren. Het is met dit model als met het (ook niet lineaire) weer: kijk uit je ogen en glijd niet uit. Vooral: Accepteer dat je er nooit echt grip op krijgt en je altijd creatief en innovatief aan de slag zult moeten.

Bovenstaand plaatje laat het speelveld zien. De twee dimensies, toegelicht in mijn eerdere posten Stabiliteit en Complexiteit zijn de assen. Mocht de lezer deze post als eerste zien, lees eerst de voorafgaande posten, en zeker ook deze: Simpel model, lastige praktijk, Naar een nieuwe toekomst, samenhang en menselijke maat, anders kan het nog wel eens knap onbegrijpelijk zijn. Ligt natuurlijk aan mij, dan had ik maar duidelijker moeten zijn, maar OK. Ik ben ik, niks aan te doen.

Alles aan het model is niet-lineair. Afbeelding Dreamstime.com Dat houdt in dat elk plaatje dat ik teken ‘beweegt’. Een maatschappij, want daar heb ik het hier over, beweegt van stabiel naar instabiel en vaak tegelijkertijd van eenvoudig naar complex. De andere kant op kom je een stuk minder vaak tegen. Het lijkt een ‘natuurlijke’ weg te zijn. De dingen worden gaandeweg complexer en minder stabiel. Dat is in ieder geval de weg geweest die onze maatschappij de afgelopen 10tallen jaren heeft doorlopen. Kijk maar om je heen, nergens is er iets ‘eenvoudiger’ geworden, het zaken doen niet, de samenleving niet, de wetgeving niet, automatisering ook al niet, eigenlijk niks-niet. Tegelijk is de stabiliteit afgenomen. Bijvoorbeeld de grote politieke partijen die ooit een redelijke stabiliteit garandeerden zijn nu nog maar relatief kleine spelers op een instabiel veld. Het is nog een behoorlijke opgave om ook maar iets te vinden dat wel eenvoudiger en minder complex geworden is. Het wordt anders als er een ramp plaatsvindt, een grote alles door elkaar gooiende gebeurtenis of omstandigheid. Dan kan het wel. Na de val van het complexe Romeinse rijk kwamen de veel simpelere tijden met als ‘hoogtepunt’ de middeleeuwen, waarin de maatschappij langere tijd diep linksonder op het speelveld geplakt zat. Ook dat zien we vaker: een maatschappij die in verval raakt moet het opnieuw opbouwen ‘links onderin’ beginnen.

In het ‘speelveld’ – zo noem ik het maar voor het gemak – zijn de drie GOCU schema’s die ik eerder bij Stabiliteit uit de doeken deed, geplaatst. Schema’s die aangeven hoe een maatschappij er ideaal gesproken uitziet als ze op de betreffende positie staan. Bij Stabiel en eenvoudig ‘hoort’ het schema waarin Groei en (vooral) Uitdoven groot en machtig zijn. Onbalans en Chaos kom je daar nauwelijks tegen en hetzelfde geldt dus ook voor beweging en innovatie. Dat laatste tweetal voelt zich daar niet thuis. De geldende dynamiek – of eerder gezegd het gebrek daaraan – is niet bevorderlijk voor beweging en innovatie. In het klein kom je al dit soort zaken ook in bedrijven tegen. Innovatieve mensen houden het snel voor gezien in bedrijven die zich op dezelfde positie van het speelveld bevinden. Kijk maar naar voorbeelden om je heen. Trouwens hetzelfde geldt voor innovatieve types in een maatschappij die zich in die positie bevindt: daar voelen ze zich niet thuis. Alleen als je heel veel doorzettingsvermogen hebt en liefst in combinatie met een dikke huid (rare combinatie trouwens) dan lukt het om er staande te blijven. Zo niet dan ga je, eieren voor je geld kiezend, snel in de massa op. Niet opvallen, lemmingen gedrag, is hier een effectieve strategie. Of naar het buitenland vertrekken waar innovatie wel op prijs wordt gesteld. En dat gebeurt momenteel op vrij grote schaal. Universiteiten als Stanford, MIT, Yale kunnen op een toenemende belangstelling van jonge veelbelovende studenten rekenen. Studenten die we hier hard nodig hebben om het tij te keren.

Bron Sync Strategie Maar zoals ik al zei, dit is een dynamisch model en dat betekent dat de positie waar een maatschappij zich in bevindt niet vastgespijkerd zit. Er komen nieuwe ontwikkelingen bij en oude worden afgestoten. Welke maatschappij dan ook: ze beweegt. Vanuit de positie links onder is het bijvoorbeeld mogelijk – zelfs waarschijnlijk – dat de maatschappij complexer wordt. Het blokje schuift dan naar rechts. Maar tegelijk met die toename van de complexiteit neemt ook de stabiliteit af, het blokje schuift dus over de diagonaal naar rechts-boven. Die afnemende stabiliteit is ‘de prijs’ – als je het zo wilt noemen – van die toegenomen complexiteit. Dit zag je vorig jaar in de Arabische staten, mede als gevolg van Facebook en YouTube, gebeuren: de bevolking zag dat het ánders kon en ontwikkelde vervolgens de urgentie dat het anders móest. Tegelijk zal het GOCU model zelf een aantal interne aanpassingen ondergaan, (vooral) Uitdoven en Groei (een beetje) nemen af, ten gunste van Onbalans en Chaos en dus ook van de innovatieve gebieden in Chaos, die nemen ook toe. Niet zelden wordt deze beweging gestuit of ten minste afgeremd door de machthebbers. Of dat regeringsleiders of managers in bedrijven zijn doet er niet toe. Die hebben baat bij een status quo en daarmee is de eeuwige strijd tussen behoud (machthebbers) en beweging (vooroplopers) geschetst. Je kunt een maatschappij alleen maar op deze positie houden als je straffe middelen gebruikt. Ook hier: kijk maar om je heen, voorbeelden genoeg.

De middenpositie is misschien wel de meest gunstige. Redelijk stabiel maar toch voldoende instabiel en redelijk complex maar niet té. Naar menselijke maat dus. Maar die positie is ook voortdurend in beweging. In die positie heeft Europa lange tijd vertoefd. Inkomsten genoeg, sterke bedrijven, uitstekende internationale positie. Die tijd is voorbij nu. Onze positie, leg je oor maar te luisteren bij welke buiten-Europese bron dan ook: Europa is uit die middenpositie verdreven. En dat hebben we helemaal aan onszelf te wijten. Het is de vraag of we niet opnieuw onszelf zullen moeten uitvinden. Maar daarmee loop ik vooruit op mijn laatste post over dit onderwerp.

Voor dat ik daar verder op in ga moet ik het speelveld wat verder toelichten. Weer een plaatje dus.

In dit plaatje heb ik vier posities geschetst, elk op een van de hoekpunten van het speelveld. Het is goed om de vier posities nader te typeren. Mij moet hier van het hart dat het erg moeilijk is om neutrale termen te vinden. Toch vraag ik de lezer om mijn termen puur als neutrale typeringen te zien. Iets als ‘Vindingrijk en alert’ klinkt behoorlijk positief maar vergeet dat alsjeblieft. Om die positie te bereiken is ongelofelijk veel kruim en inspanning nodig. Maar vooral is een andere attitude nodig, ik heb het daar eerder over gehad.

• Elkaars grenzen oprekken
• Echt gezamenlijke visie scheppen
• Sprankelend samenwerken
• 5-10 jaar vooruit kijken
• Innovatie tot iets dagelijks maken

Dat was het rijtje in die post. Nergens staat: meer management, meer belastingen of hogere beloningen voor de elite en lagere voor de ‘gewone man’. Sterker, dat zijn van die dingen waar we resoluut mee zullen moeten kappen. Nee, de grootste verandering die nodig is zit hem in het oneindig kleine.

Terug naar het plaatje. Je ziet een blauw gebied met ‘Go-area’ erin. Dat is het gebied waar een maatschappij zich redelijkerwijs kan bevinden. En niet alleen een maatschappij, maar ook een bedrijf, groot of klein, doet er niet toe. Of een gezin. De spelregels die achter dit totaalschema zitten zijn schaal-ongevoelig en niet-normatief. De regels zijn overal hetzelfde en er is geen goed of slecht. Er is wel een ‘mogelijk’ of ‘onmogelijk’. Buiten het blauwe vlak kan een maatschappij niet (lang) bestaan en vaak eindigt dat in oorlog of burgerprotest en dat leidt dan weer tot burgeroorlogen als je het tij niet weet te keren. Als je vanuit dit schema naar bedrijven en maatschappijen kijkt, dan zie je de onderliggende overeenkomsten. Probeer het eens voor de lol. Of niet voor de lol natuurlijk Want zo lollig is het niet.

• Voorspelbaar en zeker. Heldere verhoudingen. Geen discussie over wie wat doet en wie welke positie inneemt. Er verandert weinig en als er dan iets verandert dan wordt dat uit en te na afgewogen en besproken.Gek vergelijk misschien, maar even zag je dergelijke verhoudingen in Nederland. Bij de gang van zaken rond de Elfstedentocht-die-niet-doorging. Wat de verschillende rollen waren, daar was geen enkele twijfel over. De beslissingen die genomen werden waren glashelder en direct geaccepteerd. Neem ook mee dat je bijvoorbeeld geen kruisje kreeg als je maar 1 seconde te laat binnen zou komen. Heel anders dan de gang van zaken in onze samenleving waar al te vaak rond de regels wordt geplust en gemind. Natuurlijk is onze huidige samenleving geen Elfstedentocht, maar toch kon je voor enkele dagen in het klein zien hoe een dergelijke maatschappij eruit zou kunnen zien.
• Onrustig en incompleet. Deze positie wordt gekenmerkt door veel instabiliteit, wat vandaag is kan morgen al weer achterhaald zijn. Posities van mensen zijn nauwelijks zeker, vandaag een baan en morgen niet meer. Dat soort onrust verhoudt zich niet goed met een lage complexiteit. Soms kom je samenlevingen tegen die in deze positie zitten, vaak ondemocratische staten waar een simpel systeem repressief wordt opgelegd en waar de burgerij ertegen in opstand komt. Ik hoef de voorbeelden niet te noemen, ze liggen voor het oprapen. Een dergelijke maatschappij houdt geen stand. Óf de complexiteit en veelsoortigheid neemt toe, waardoor er meer tolerantie tegenover verschillen ontstaat of het wordt oorlog en ontstaat er op de puinhopen een nieuwe orde
• Fijnmazig en behoudzuchtig. Deze positie is ook geen fijnzinnige. Je hebt aan de ene kant een complex wet en regelsysteem, maar de regeringsvorm of de maatschappelijke cultuur is gericht op pure stabiliteit en liefst zo helder mogelijke regels en wetten. Deze positie komt voor in situaties waar een ontwikkelde maatschappij in behoorlijk korte tijd haar fundamenten verliest. De bevolking keert zich in zichzelf en de wetten en regels bestaan nog wel maar vinden geen weerklank meer. Ook deze situatie is heel lastig lang vol te houden. Hier krijg je opstand van onderuit en gaat het systeem van binnenuit ter ziele. Dit is een risico dat vooral de Noordelijke staten in Europa bedreigt
• Vindingrijk en alert. Hierover is talloze malen geschreven, helaas te vaak in positieve bewoordingen. Dit zou de ideale maatschappij moeten zijn. Maar ideale maatschappijen bestaan niet, ook hier niet. Bedenk dat Vindingrijk en Alert een positie is die net zo niet-lineair is al alle andere. Het beweegt constant, altijd zijn er opbouwende en afbrekende krachten actief. Hier dus ook. Als je als maatschappij deze kant op wilt dan is het noodzakelijk dat de mensen die van deze samenleving deel uitmaken een behoorlijke mate van volwassenheid hebben bereikt. Bijvoorbeeld door de lange termijn echt mee te wegen, door niet te blijven hangen bij de waan van de dag. Door rechten en plichten evenveel waarde toe te kennen. Door onze hebzucht in te tomen. Kunnen we dat?

Die Go-Area is links onder breed en rechts boven smal. Dit betekent dat je meerdere vormen en mogelijkheden hebt om een stabiele en weinig complexe maatschappij vorm te geven. De natuurlijke beweging van de maatschappij, naar meer complex en minder stabiel, kan vanaf dat punt op verschillende manieren plaatsvinden. Er zijn met andere woorden meerdere ‘paden’ uit te stippelen vanuit de stabiele situatie. Er is nog iets. Dergelijke maatschappijen zijn minder kwetsbaar voor veranderingen in de omgeving of een toename in ontwikkeling. Het speelveld is breed. Kijk je naar rechtsboven dan is de situatie daar heel anders. Er zijn nog steeds meerdere mogelijkheden om de maatschappij vorm te geven maar die zullen op hoofdlijnen toch van dezelfde ingrediënten gebruik moeten maken. Volwassenheid, ook als maatschappij heeft een aantal ‘zekere’ elementen als visie, lange termijn, balans met de natuur (geen geitewollensokkenbegrip maar de naakte waarheid: anders gaat het over 20-30 jaar alsnog mis), open maatschappij waar iedereen een plaats kan vinden, maar waarbij er ook een balans is tussen rechten en plichten.

Sjonge jonge, hoe snel gebruik je begrippen die een soort utopische waarde lijken in te houden. Maar vergeet dat alsjeblieft. Om een dergelijke maatschappij vorm te geven zal er heel veel energie in heel veel zaken moeten worden gestoken. In de regeringsvorm, de burgerlijke inspraak en invloed, de fairheid van de belastingen. En dat laatste is momenteel ver te zoeken. De belastingdruk is veel en veel te hoog en neemt dramatische vormen aan, als je alles bij elkaar optelt, dus loon en ondernemingsbelasting, de btw, gemeentelijke heffingen, dan kom je op minstens 70% van je inkomsten terecht. En dat is volkomen onhoudbaar, bij elk zuchtje tegenwind loopt het uit de hand. Dan ontstaan er haarscheuren en dan heb je echt een probleem. Maar dat had ik al beschreven: we hébben een probleem.

Nu ben ik er bijna…

Carel van Heugten

Ik gebruik hierbij een ander model uit de niet lineaire dynamica, de mandelbrotverzameling. Dat is, net als de modellen achter GOCU, een relatief simpele wiskundige vergelijking – waar ik niemand mee ga vermoeien hier – maar de resultaten zijn uiterst complex, tenminste als je het model flink laat werken. Dat ‘flink laten werken’ is helemaal te vergelijken met het dagelijks werken met een softwarepakket: Elke dag doe je je ding, steeds bestaande uit dezelfde handelingen en acties. En gaandeweg word je daar steeds beter in, je doorziet de dingen steeds beter en je groeit in bekwaamheid. Met andere woorden: de complexiteit van je inzichten en kunde neemt toe. Precies dat soort verdieping laat dit model zien. En precies daar gaat het mis met dat pakket.

Hoe werkt dat? Waar komt dat door. Antwoord: Puur door complexiteit

Stel we ontwikkelen een pakket, met als hoofdbestanddelen marketing, planning, productie en levering. Hiernaast een afbeelding. De rare uitstulpingen stellen de verschillende onderdelen voor, bijvoorbeeld bij productie de calculatie, werkvoorbereiding, ontwerp, constructie ed. Bij marketing bijvoorbeeld de verkoop, de klantanalyse, het volgen van verkopen en meten van de klanttevredenheid, het scannen van de markt naar nieuwe producten en diensten.

We maken een softwarepakket en zetten een klein team van de beste ontwerpers aan het werk. Eerst onderzoeken ze hoe de verschillende processen werken, hoe ze met elkaar samenhangen, welke wensen en eisen er zijn. Gewoon softwareontwikkeling dus. Softwareontwikkeling op heel glad ijs zoals we verderop zullen zien.

Zo ziet het eerste prototype er bijvoorbeeld uit. Je ziet dat de verschillende componenten in het prototype voorkomen en zelfs de functies kom je redelijk goed getypeerd tegen. OK, de praktijk is nog wel een beetje ingewikkelder, maar OK, dat lost zich wel op naarmate het softwareproduct verder vorm krijgt. De softwarebouwers luisteren goed en de praktijkmensen vertellen wat ze weten.

De ontwikkelaars hebben, naar goed gebruik, een forum samengesteld van mensen uit de industrietak die men wil bedienen en men is tevreden met wat men ziet. Het prototype past behoorlijk goed op de praktijk. Niet alles zit er nog in en sommige functies zijn nog wat simpel, maar dat komt wel.

De ontwikkelaars nemen de opmerkingen ter harte en komen via een aantal stappen tot een eindproduct, versie 1.0 dus. Die versie ziet er zo uit.

Vergelijk deze versie met ‘de praktijk’ dan lijkt het erop dat de ontwikkelaars hun werk goed gedaan hebben. Alles zit erin, elke functie die ik in plaatje één liet zien kom je in deze eerste versie tegen, elk kleine of grotere functie zit erin. Hou er maar een loupe bij, je ziet geen verschil tussen pakket en praktijk.

Prachtig zul je zeggen: een prima product. Kunnen we zo mee aan het werk. En dat is dan ook precies wat de praktijkmensen zullen zeggen: “dit is precies op onze behoeften toegesneden”

Het pakket wordt ingevoerd en al snel blijken er kleine foutjes in te zitten, de opleveringskwaaltjes. Die worden in korte tijd hersteld, dus heb je versie 1.1 te pakken. Versie 1.0 is bijna nooit foutloos. Dat komt omdat softwareontwikkelaars anders naar een pakket kijken dan gebruikers. Ze doen de dingen anders en storen zich minder aan zaken die bij gebruikers wel tot last zijn.

En dan komt het. Die gebruikers worden gaandeweg ontevreden. Wat bij in gebruikname een perfecte afspiegeling van de praktijk leek blijkt dat bij meer intensief gebruik toch niet te zijn. In het begin gaat het om kleine zaken, velden die ontbreken, opzoekfuncties die niet compleet zijn, koppelingen met andere omgevingen die niet of niet goed genoeg zijn, noem maar op.

Hoe komt dit? Dit is precies wat complexiteit doet: die praktijk is namelijk oneindig ‘diep’. Kijk maar even mee.

Ik ga een echte software-’loupe’ gebruiken en inzoomen op een bepaald onderdeel, bijvoorbeeld dat kleine zwarte vlekje links bij marketing. Dat was, zoals bovenstaande plaatjes tonen, al voorzien in het eerste prototype en het zit er uiteraard ook in de uiteindelijke versie in. We gaan inzoomen, ik vergelijk telkens het pakket met de praktijk.
Weinig verschil tussen pakket (afbeelding links) en praktijk (afbeelding rechts). Dit komt overeen met de ervaring van de gebruikers bij aanvang: het pakket werkt goed, de benodigde functies zitten erin. We gaan verder, elke dag werken we met het pakket en we komen steeds dieper in het pakket-praktijk-vraagstuk terecht. Kern: onze gebruikspraktijk ontwikkelt zich steeds verder en het pakket staat stil. NB: merk op dat de vorm van dit uitvergrote ‘vlekje’ dezelfde vorm heeft als het totaalplaatje. Dat is weer zo’n typische eigenschap van niet lineariteit: gelijkvormigheid op elke schaal. In normale taal: dat kleine stukje marketing kent ook functies als marketing (van de marketing), productie, planning en levering.

Hier openbaart zich de complexiteit. Links de functies van het pakket en rechts de praktijk. Ze lijken nog maar voor een heel klein deel op elkaar. Het pakket laat het hier afweten. Hier ontmoeten we de vuistregel: Don’t compete complexity ofwel je verliest de strijd met complexiteit vroeg of laat altijd. Hoe goed je ook ontwerpt, bij elk pakket, maar niet alleen daar. Bij elke constructie, wat het ook is. Dus ook bij het inrichten van een land, bij het maken van wetten, bij het heffen van belastingen, bij het leiden van een groot of klein bedrijf. Elk denkbaar en ondenkbaar systeem moet deze wetmatigheid in acht nemen.

In dit licht bezien is het de kwaliteit van de softwareontwikkelaars en de – uiteindelijke – acceptatie van de gebruikers die toch nog een redelijke successcore laat zien. Zou de complexiteit vrij spel hebben gehad, dan was er geen enkele implementatie geslaagd. Hulde voor ontwikkelaars en gebruikers dus

Meteen komt de vraag: “maar hoe los je dit op dan?

Bij software zien we het antwoord op die vraag overal om ons heen. Er zijn veel verschillende antwoorden, kijk maar. NB: ik pak Twitter als voorbeeld, maar je kunt elk (geslaagd) voorbeeld pakken, de basisregels zijn vergelijkbaar:

• Twitter biedt een zo simpel mogelijke omgeving en breidt deze stap voor stap uit, luisterend naar de gebruikers. Korte teksten, geen kletsverhalen, geen uitgebreide opmaak. Daarmee beperk je de effecten van de complexiteit behoorlijk en kun je je als ontwikkelaar op de kern richten
• Men biedt daarnaast de mogelijkheid om dingen via een shortlink te koppelen aan je teksten en video en plaatjes toe te voegen. Daarmee biedt men de aansluiting met op zich heel complexe aanpalende omgevingen en die omgevingen ontwikkelen zich ook weer verder. De toenemende complexiteit wordt aldus goed bediend
• Gebruikers hebben te accepteren wat ze krijgen. Geen maatwerk, geen rare toevoegingen. Basisfunctionaliteit die altijd beschikbaar is
• De complexiteit is dus waar mogelijk begrensd. De functionaliteit is wat de omgeving biedt. Niks meer, niks minder. En dat blijkt heel goed te werken. Hetzelfde zie je bij de Apps. Je weet wat je krijgt en that’s it
• Wel is er een geheel nieuw probleem, namelijk hoe maak je dit soort omgevingen winstgevend? Het verdienmodel dus. Daarover heb ik al diverse keren gepost op deze site. Bij dat softwarepakket lag het duidelijk: het pakket kost de gebruiker geld, de service ook. Bij Twitter of Facebook ligt dat heel anders.Tot op de dag van vandaag is dit een worstelproces. Ook dat is een effect van complexiteit, voor elke verdieping betaal je een prijs

De belangrijkste factoren zijn, zoals zo vaak, onderliggend:

• Beperk de complexiteit. Biedt goede basisfuncties. Borduur op wat de gebruiker wil en vooral: Maak gebruik van wat er al is. Ken je begrenzingen en accepteer die (van twee kanten)
• Accepteer als gebruiker wat je krijgt. Daarover zijn – als de functionaliteit ‘in de roos’ is nauwelijks discussies, hooguit bij nerds. Maar goed, die maken hun eigen omgeving wel
• Neem afstand, kijk naar het totale plaatje, ben bedacht op haarscheuren. Bij Twitter bijvoorbeeld als opeens een andere omgeving opkomt of als op de diverse fora opeens nieuwe wensen opdoemen, wensen die door veel anderen worden gesteund

Wat heeft dit voorbeeld te maken met het 2015-2020 vraagstuk dat zich op een compleet ander terrein beweegt? Het antwoord: Alles. Dat is misschien wel het krachtigste kenmerk van niet lineaire systemen: het doet er niet toe wat voor soort systeem het is, groot, klein, economisch, financieel, ICT, bedrijfsmatig of maatschappelijk. Niet lineaire systemen storen zich daar niet aan, de onderliggende spelregels blijven gelijk.

Dat was complexiteit. Volgende keer: het maken van een niet-lineair overkoepelend model. Als ik dat heb dan kan ik me aan een voorspelling voor 2015-2020 wagen. OK?

Carel van Heugten

Inderdaad, waarbij de mens zelf een van de grotere ‘verstoorders’ bleek te zijn: desperate machthebbers, ritsen oorlogen, ‘vijandige overnames’ van samenlevingen en ook het met wrede, brute kracht én  handige manipulatie overrulen van lokale culturen. Dat laatste hangt samen met de verspreiding van bijvoorbeeld het christendom wat  veel prachtige culturen – die perfect in balans met hun omgeving waren – de nek omgedraaid heeft. In het voetspoor van de religie kwamen de rovers die het om de bodemschatten te doen was. Laatst was Avatar op TV en die film liet zien wat de mensheid eeuwenlang gedaan heeft. Die rooftochten vormen een belangrijke basis voor de huidige complexiteit van de samenleving. Die bron is echter opgedroogd c.q. wordt niet langer geaccepteerd. Daarmee komt het fundament van de huidige orde te vervallen. Met gigantische gevolgen: we zullen naar een minder complexe samenleving moeten. Om twee redenen: we kunnen het niet langer financieren en 2) de mens kan dergelijke complexiteit evolutionair niet hanteren. Zolang je geld genoeg hebt kun je de problemen nog ‘afkopen’, nu kan dat niet meer. Dat bedoelde ik met ‘systeemcrisis’. De financiële en politieke perikelen vormen slechts een klein deel ervan. Hierover later meer.

Het GOCU standaardmodel (de stabiliserende factoren zijn in balans met elkaar) laat zien dat dat een systeem (hier: de maatschappij) een relatief groot speelveld in Groei heeft. 

Maatschappijen hebben – in normaal Nederlands – de neiging zich te ontwikkelen, te groeien. Naarmate de hectiek toeneemt – of de druk veroorzaakt door verstoringen als crises of aanslagen – ontstaan haarscheuren die, bij ongewijzigd beleid, de maatschappij in Onbalans brengen. NB: de kleine diepgroene gebieden (zie afbeelding) in Chaos zijn de Eilanden van Orde, de plaatsen cq omstandigheden waar grensverleggende innovatie plaatsvindt. Let wel: bekijk het vanuit een niet normerend kader: die innovaties kunnen een zege voor de mensheid zijn, maar ze kunnen ook een nieuw soort atoombom (ik noem maar wat) opleveren. Niet persé positief of negatief dus.

Andere kijk

Voor alle duidelijkheid: deze beschouwing is a) niet pro of anti politiek, b) niet pro of anti religie, c) niet economisch van aard. Het is louter en alleen een toepassing van een aantal modellen uit de niet-lineaire dynamica. Beschrijvingen haal ik uit verschillende bronnen, evolutie, sociologie, psychologie, religie om er een paar te noemen. Maar mijn analyse en de conclusie die ik uiteindelijk trek is gebaseerd op niets van dat al. Niet economisch, niet religieus, niet politiek. Enkel gebaseerd op die niet lineaire dynamica, sterker, op basis van typerende eigenschappen van alle niet lineaire modellen. Je komt dit – en ik betreur dat – niet of nauwelijks tegen in de ‘grote’ discussieprogramma’s en talkshows. Even wennen dus.

Voorts streef ik erna in mijn beschrijving elke normering te vermijden. Welke maatschappelijke ontwikkelingen er ook zijn of komen, altijd zullen er bovenliggende en onderliggende partijen zijn. Altijd zullen er hardwerkende groepen zijn en anderen die van de mogelijkheden het meest profiteren. Welk maatschappelijk systeem er ook komt, altijd zullen er misstanden zijn, zullen bruikbare visies en keuzes in het gedrang komen, zullen er populaire en impopulaire keuzes te maken zijn en zullen nieuwe fouten worden gemaakt. Wat er ook komt, een Utopia zal het niet zijn.

Naarmate de stabiliserende factoren de overhand krijgen zal het Groei-gebied toenemen, maar tegelijk betaal je daar een prijs voor. Ook Uitdoven neemt namelijk toe. En dat houdt onder meer in dat de beweeglijkheid en dynamiek kunnen bezwijken onder allerlei goed bedoelde (daar ga ik dan maar even van uit) ethische normen en voorschriften. Tegelijk haal je dus een demon in huis: Stilstand en Intolerantie. De gebieden Onbalans en Chaos nemen af en – dus – ook de Eilanden van Orde waar grensverleggende innovatie plaatsvindt zoals ik hierboven schreef. Dat is dus de tweede prijs die je betaalt voor een te dominante aanwezigheid van stabiliserende factoren: minder innovatie.

En altijd zullen er kleine groepen vooroplopers zijn die de wereld verder zullen vormgeven. Zonder grensverleggende innovatie, op veel grotere schaal dan momenteel plaatsvindt, zal het een doodlopende weg zijn. Wat er ook gebeurt, de schuldenlast die momenteel in hoog tempo toeneemt zal op onze schouders rusten en zullen we – door wie dan ook – aan onze verplichtingen worden gehouden. Overbevolking zal leiden tot verdere destabilisatie, milieuschade idem dito. Alles komt tegelijk. Op elk denkbaar en ondenkbaar vlak is creativiteit en innovatie uiterst gewenst. Niet alleen financiën en politiek, dat is een relatief klein aspect van de zaak. Komen tot een nieuwe (systeem)balans bevat zo oneindig veel meer elementen.

Technisch zijn we tot heel veel in staat, emotioneel zijn we sterker verwant met onze ‘broeders’, de apen, dan menigeen toe wil geven. We blijven een soort die hoofd en bijzaak maar moeilijk kan scheiden. Dit schrijf ik niet met plezier op, maar ik kan er niet omheen. Sterker: wíj kunnen er niet omheen.

Met het verdwijnen van de stabiliserende factoren nemen de twee gebieden Onbalans en Chaos flink toe. Op zich werkt ‘het systeem’ hetzelfde als onder gematigde omstandigheden, maar je kunt zeggen dat deze maatschappij ‘lange tenen’ heeft ontwikkeld, waar je nogal eens snel op kunt trappen. Deze situatie, dus waarin de instabiliteit toeneemt heeft wel weer een pré, namelijk het flink toenemen van de Eilanden van Orde. Alhoewel een pré… Die eilanden kunnen en zullen grensverleggende innovatie opleveren maar of we daar altijd blij mee zijn? Ik denk het niet. Innovatie, althans de positieve, maatschappij-verbeterende soort, gedijt het beste onder ‘standaardcondities’

Stabiliteit

In mijn vorige post beschreef ik een aantal factoren. Die komen opnieuw aan bod en tevens breid ik ze uit naar factoren die in een meer complexe samenleving als de onze een rol spelen. Dit doe ik – noodgedwongen – langs twee invalshoeken, te weten 1) de factoren die een grote complexe samenleving stabiel of onstabiel maken en 2) langs de menselijke maat, wat kunnen mensen aan, welke veranderingen/eisen zijn ‘te groot’ of sluiten niet aan op wat de mens kan verwerken. Ik zal proberen om het niet al te complex te maken.

Factoren die (in)stabiliteit bepalen. Achter elke bron geef ik aan of deze momenteel stabiliserend of destabiliserend werkt, bron afbeelding:

1. Voldoende bronnen van inkomen, productie, werk, balans tussen de ‘leefwereld’ van de burger en de dingen die de omgeving van hem verlangt. Die bronnen drogen op, hetgeen leidt tot verdere toename van de werkloosheid: destabiliserend
2. Geleidelijke verandering cq toename of afname van complexiteit. Mensen zijn niet zo goed in het hanteren van grote omslagen, waar we geleidelijke veranderingen juist goed kunnen verwerken. Destabiliserend, tenzij politiek de juiste aanpak wordt gevonden
3. Eenstemmigheid over te nemen (inter-nationale) beslissingen, inkomsten en uitgaven van de samenleving. Destabiliserend
4. Acceptatie van verschillen in opvatting die – als de nood aan de man komt – te overbruggen zijn. Destabiliserend
5. Speelruimte voor het individu, we zijn en blijven biologische organismen. Mensen vinden uiteindelijk altijd wel een gaatje waardoor ze even kunnen ontsnappen. Stabiliserend
6. Congruentie in inkomen en uitgaven tussen de burgerij en de staat. Destabiliserend: de belastingen gaan omhoog en de inkomsten omlaag, waardoor de burger aan twee kanten wordt gepakt
7. Het meenemen c.q. vormgeven van ‘de langere termijn’, denk aan de gevolgen van de toename van de bevolking, milieuvervuiling, uitputten natuurlijke bronnen, evenwicht tussen eigen en andermans belangen. Destabiliserend, wij mensen nemen die lange termijn niet echt in onze aanpak mee
8. Structuur bieden voor het oplossen c.q. hanteren van complexe - grensoverschrijdende - vraagstukken. Destabiliserend, die structuur is er niet, op geen enkel gebied
9. Vormgeven van toekomstperspectief. Destabiliserend
10. Het ontwikkelen van ethiek en het ontwikkelen van moraliteit, zonder tot repressie en dogmatiek te vervallen. Destabiliserend, met het wegvallen van ‘ethiek-instituties’ als kerken is moraliteit in de ‘ieder-voor-zich’ hoek terecht gekomen
11. Doorzien van de effecten van het handelen van de samenleving op langere termijn. Onder meer het (over)bevolkingsvraagstuk. Destabiliserend, we zijn met te velen en we roven de planeet leeg
12. Plaats bieden aan de benodigde wijsheid om de maatschappij door woelige tijden te loodsen
13. Attent zijn op ‘Grote Omslagen’, waarin – om het op zijn Cruyffiaans te formuleren – het bereikte voordeel tot nadeel wordt

Die twee laatste punten kunnen zowel stabiliserend als destabiliserend werken. Ik heb geen indicaties van het een of het ander. Conclusie: Geen lijstje om vrolijk van te worden.

In mijn volgende post gaat het over complexiteit, de volgende essentiële factor. Later meer dus

Carel van Heugten

Mocht je een blanco scherm krijgen probeer dan F5 of deze link:
Het Engels van De Botton is snel maar goed te volgen

Carel van Heugten

Op zich staat die bevolkingstoename los van de ontwikkelingen in Europa, alhoewel ze wel een ‘betekenisvolle achtergrond’ vormt die de onbalans-beweging versterkt. Zo is er de verwachting dat Afrika deze eeuw een bevolkingsexplosie zal kennen en dat zal de druk op Europa om meer mensen uit dat continent toe te laten alleen maar doen toenemen. Daarmee dus de ‘Onbalans leidt tot meer Onbalans’ spelregel faciliterend.

Waar we als mens wel en niet toe in staat zijn, onze samenwerking met anderen, onze communicatie, tolerantie en acceptatie van andersdenkenden, lange termijn visie, ons politieke denken, speelt daarnaast een grote rol. Nogmaals, ik leun enkel op de niet lineaire dynamica en maak gebruik van de dingen die we weten over opkomst en ondergang van samenlevingen en (menselijke) evolutie. Ik probeer het aantal voorbeelden beperkt te houden, anders wordt het een (nieuw) boek en dat is niet mijn bedoeling. Voorts ga ik niet in op alle politieke en economische beschouwingen, daat zijn bronnen genoeg voor te vinden. Het gaat mij om ‘het totale systeem’, politiek en economie omvattend maar daarnaast nog heel veel meer. Hoeveel posten dit gaat worden? Geen flauw idee.

Razendsnelle ontwikkeling

Bron cartoon. Evolutionair waren wij 10.000 jaar geleden een soort die met eenvoudige werktuigen, levend in kleine groepsverbanden, vorm en inhoud gaf aan ‘maatschappij’ en ‘samenleving’. Iedereen kende iedereen, communicatie was direct van persoon tot persoon en de posities binnen de groep waren duidelijk en werden gerespecteerd. Natuurlijk niet altijd en dan werd de positie uitgevochten, vergelijkbaar met hoe dat bij apen gebeurt. De meeste gemeenschappen hadden een ‘koning’, de hoogste baas, stafleden als de medicijnman, die ziekten moest bestrijden, de magiër die kwade geesten op afstand hield en die goede geesten te vriend moest houden, de steenbewerker die vuistbijlen maakte, de houtsnijder die landbouwwerktuigen maakte en knuppels natuurlijk en zelfs een bakker, want toen werd er al brood gegeten. De samenhang was sterk binnen zo’n leefgemeenschap, ze waren op elkaar aangewezen en ondanks interne geschillen – niet iedereen was vriendjes van iedereen – stond men als één man klaar om de naburige stammen, die op hun land en vrouwen uit was, gewapend met knotsen en speren op afstand te houden. De economie berustte op ruilhandel en rond die tijd werd in toenemende mate gebruik gemaakt van ruilmiddelen, steentjes, waardevolle gebruiksvoorwerpen – de voorloper van ons geld. Allemaal heel zichtbaar. Niks virtueel geld of virtuele producten.

Dit soort leefgemeenschappen kon het lang uithouden. Mits er voldoende vruchtbare grond voorhanden was, genoeg dieren om op te jagen en een voldoende sterke positie ten opzichte van de buren. De meeste gemeenschappen gingen na verloop van tijd op in grotere verbanden. Daardoor was men beter in staat zich te verdedigen en kon de arbeidsdeling effectiever plaatsvinden. Denk aan smeden, houtbewerkers, bakkers, veehouders, landbewerkers. De mens vestigde zich en verliet het nomadenbestaan. De leiding ontwikkelde zich verder, want de grote baas kon niet meer één op één met zijn onderdanen communiceren en dus kwamen er ‘onderbazen’. Een heel belangrijk ‘bindmiddel’ was/werd de cultuur/religie van de stam. Religie maakte het mogelijk om grotere groepen mensen onder een ‘banier’ te scharen en door hetzelfde te geloven kon de stam beter als één man reageren op bedreigingen maar ook op kansen.

Menselijke schaal

Bovenstaande schets laat zien hoe de samenhang ontstond en werd uitgebreid. Alle elementen, de baas, de hiërarchische structuur, de arbeidsdeling, de religie, versterkten elkaar. Wat minstens zo belangrijk is: de schaalgrootte was ‘op menselijke schaal’, iedereen kende iedereen en (bijna) iedereen kon de ander te spreken krijgen. Stabiliserende factoren: Dit soort gemeenschappen waren daarbij nogal beducht voor vreemdelingen, want die konden de samenhang verstoren en ook voor andersdenkenden, want die konden twijfel zaaien. In GOCU termen: deze samenlevingen bevonden zich in Groei en waren, zolang de factoren gunstig bleven, hecht en stabiel. Hoe gingen ze dan toch ten onder? Door conflicten, oorlogen, ziekten, verdwijnen van vruchtbare grond en jachtgebieden onder meer. Soms kon een slecht leider de zaak ook behoorlijk in onbalans brengen, maar als die stierf of verdreven werd kwam de stabiliteit bij een nieuwe leider weer snel terug. Het systeem zelf – en dat omvat alles wat ik hierboven beschreef, bleef in stand.

Als je op afstand terugkijkt dan kun je stellen dat de belangrijkste stabilisatoren ‘in orde’ waren. Religie om mensen onder een cultuur te scharen, leiderschap voor de te nemen beslissingen en menselijke communicatie, waardoor ieder lid bij de groep betrokken bleef. Natuurlijk waren die vroegere mensen onderling ook heel verschillend, maar de mogelijkheden om het met elkaar eens te worden waren veel meer toegesneden op ‘de menselijke maat’ dan nu het geval is.

Zolang de bindende en besturende krachten met elkaar in evenwicht waren gebeurde er niets. De samenleving ontwikkelde zich voorspoedig. Soms bleven die krachten niet in evenwicht, de religie ontwikkelde zich bijvoorbeeld tot een dogmatische en beklemmende lastpak en dat kon ertoe leiden dat de samenleving verstarde, in Uitdoven terecht kwam – in GOCU termen, of dat de repressie leidde tot opstand en rebellie, Onbalans dus. Niet alleen absolutistische religie, maar ook dogmatische politiek vormen een krachtige basis voor Uitdoven. Alles wat een absolute positie krijgt kan tot disbalans leiden. Maar nogmaals, als de bepalende krachten in evenwicht bleven was er weinig aan de hand.

Evolutie

Bron afbeelding. Het gaat erom welke eigenschappen en factoren de mens evolutionair voordeel hebben gebracht. Ik zou hier willen noemen:

• snel toenemend volume van de hersenen, zelfbewustzijn, taalgevoel, abstract denken, samenwerking
• in staat om steeds grotere samenlevingsverbanden te doen ontstaan alsmede de daarbij noodzakelijke onderliggende technologie, communicatie, ICT, productie, vervoer, schrift, waardoor de ideeën van enkelingen konden worden verspreid onder velen. En inmiddels communiceren velen met velen, nieuwe mogelijkheden scheppend
• rationele afwegingen naast emotie, argumentatie, inzicht
• in staat tot het bedrijven van wetenschap
• maar ook filosofie, kunst, architectuur

In die onvoorstelbaar korte tijd is de mens de bovenliggende partij geworden, maar we zijn fysiek en mentaal nog wel ongeveer dezelfde als 10.000 jaar geleden. Haal er eentje uit die oertijd, scheer hem, kleed hem netjes aan, leer hem met twee woorden spreken en je kunt hem zo op de stoel van deze of gene manager zetten. Nagenoeg dezelfde als toen dus. Zo snel gaat evolutie niet. Je zou kunnen zeggen dat wij evolutionair achterlopen op de wereld die we zelf vormgegeven hebben. De pijlsnelle technologische ontwikkeling, de schaalgrootte, bevolkingsaantallen vragen in feite een mens die:

• de langere termijn ten diepste in zijn afwegingen kan meenemen. Niet alleen modelmatig en theoretisch, maar alsof je die lange termijn net zo kunt voelen als de korte termijn
• in staat is complexe vraagstukken in hun consequenties te doorgronden. Ook hier weer: ten diepste
• de reikwijdte van zijn handelen kan inschatten en er naar kan leven
• over wijsheid beschikt en het gebruik daarvan niet beperkt tot het voeren van discussies en het doceren van kennis
• ten diepste beseft waar we vandaan komen en beseft dat de eigenschappen die de mens de bovenliggende partij maakten niet langer voordeel opleveren

Hieruit is af te leiden waar het (menselijk) systeem in onbalans raakt. Als:

• het essentieel is/wordt de langere termijn in de maatschappelijke vormgeving mee te nemen
• complexe vraagstukken de bovenliggende soort vormen en simpele oplossingen niet (meer) voldoende zijn
• het vermogen van de mens de gevolgen van zijn handelen te doorzien tekort schiet
• de benodigde wijsheid om de maatschappij te behoeden die van de mens overstijgt
• het bereikte voordeel tot nadeel wordt

In die vroegere maatschappijen speelde dit niet of nauwelijks. Pas eind 20e eeuw begonnen de ‘systeemgrenzen’ in zicht te komen. Was er geen financiële crisis geweest dan was wel iets anders de aanleiding geweest.

Samenvattend

Nog maar 10.000 jaar geleden leefden mensen in kleine verbanden, waarbij

• de besturende en culturele krachten redelijk met elkaar in evenwicht waren
• zowel ‘oud’ als ‘jong’ hadden een functie in de samenlevingen van toen
• de communicatie voornamelijk één op één was: de sterkste communicatievorm, ook vandaag de dag
• er eenduidige leiding was en religie een belangrijke culturele moraliteit bewakende en bepalende factor vervulde
• economie en ruilhandel voor iedereen inzichtelijk waren
• producten en diensten transparant en snel voor eenieder te begrijpen waren
• destabiliserend: vooral oorlogen, ziekten, verlies van vruchtbare gronden en jachtgebieden waren aanleiding om stabiliteit te verliezen. En er is heel wat afgevochten. Als er iets de menselijke geschiedenis kenmerkt is het dat wel
• de maatschappij was naar menselijke maat (en beperkingen) vormgegeven en dat maakte de balanskrachten sterk
• In GOCU termen: de meest waarschijnlijke positie is hier Groei, maar verschuivende krachten, repressie, overheersende dogmatiek ed. kunnen ook tot Uitdoven leiden

Voor meer info over de geschiedenis van de mens: Marc Vermeersch, Menno kater en natuurlijk Wiki

Belangrijk is vooral dat alle relevante factoren ‘de menselijke maat’ kenden.

Later meer

Carel van Heugten

In reactie op mijn vorige posten kreeg ik deze mail, van Erik de Pee:

Ach dat ben ik ook met je eens. Er komt absoluut veel ellende over deze wereld. Zelfs meer dan men ooit gezien heeft in de komende paar jaar.

Maar dit hoort ook bij de veranderingen. Helaas gaan veranderingen nu eenmaal gepaard met veel mogelijke ellende gezien vanuit een bepaald gezichtspunt.

Jouw boek is zelfs voor mij een inspiratie geweest om op een ander pad te gaan leven. Je zag en ziet ook veel terug uit het boek. Helaas moeten we door de kamers heen.

Ik denk wel tegenwoordig dat je huis ook verdiepingen kent. Deze zijn meer op een energetisch vlak van alles dat deze aarde is en maakt tot wat hij is (incl. Ons)

Ik geloof dat wij juist op een punt staan om naar een nieuw energie Nivo te gaan.

Cheers

Erik de pee

Hi Erik,

Even laten liggen jouw mailberichtje. Reden? Ik moest nog twee posten op mijn site schrijven, ik had het GOCU model nog niet helder genoeg uiteen gezet en dat is handig als je een volgende stap wilt zetten. Anders komt mijn verhaal out-of-the-blue. Ik was getriggerd door Universiteit Wageningen die in 2009 precies hetzelfde beschreef als wat ik in 2004 ontdekte. Zij publiceerden in Nature, gelijk hadden ze. Het werd dus gewoon tijd om mijn model opnieuw over het voetlicht te brengen. Dat was ik aan mijn innovatieve ik verplicht, niets meer – niets minder.

Die volgende stap ga ik op mijn site de komende dagen/weken? zetten. Jij geeft op hoofdlijnen precies aan wat ik ga doen, ik ga de verdiepingen van mijn gebouw ‘Open Huis’ beschrijven. Treffend zoals je dat formuleert Erik. Ik ga proberen te beschrijven wat eraan komt. Ik laat daarmee de huidige tijd achter me en ga, puur vanuit het model, precies zoals ik dat 8 jaar geleden deed, beschrijven welke keuzes we hebben – en welke keuzes een zekere voorkeur hebben - en hoe de wereld er in een nieuwe GOCU-cyclus, jouw verdieping in dat Open Huis, uit gaat zien.

Probleem is dat ik, net zo min als ik dat in 2004 kon, precies kan voorspellen wat er gebeurt, maar ik kan wel de contouren aangeven, zelfs aardig beschrijven. Je kunt een complete GOCU trits, Groei-Onbalans-Chaos-Uitdoven zien als de samenhangende effecten bij een bepaalde maatschappelijke ordening (in geval Nederland/Europa) of een bepaalde bedrijfsopzet. Wil je een nieuwe cyclus gaan doorlopen, dan zal dat oude systeem moeten worden opgeruimd. Het nieuwe verdraagt zich slecht met het oude/vertrouwde. Dat lijkt drastisch, je kunt denken: “kan dat niet eenvoudiger?” Maar nee, dat kan niet. Het lijkt niet alleen drastisch, het IS drastisch. Je kunt namelijk niet terug. Kijk naar Cesar Millan, hij helpt honden en hun baasjes een nieuwe cyclus in te gaan. De oude moet men helemaal vergeten. En zelfs bij een redelijk overzichtelijk iets als de baas-hond relatie is dat al een hele klus. Of vergelijk het maar met het bouwen van een nieuw huis of het verplaatsen van dat huis over een afstand van, zeg, 20 centimeter. Een nieuw huis bouwen is goedkoper, een stuk goedkoper. En voor dat verplaatsen zul je als zinnig denkend mens dus nooit kiezen, je neemt je oude ellende ook nog eens mee. Dat oude huis (onze maatschappelijke ordening, de spelers in dat spel, de machtsverhoudingen, alles)  gaat de komende jaren vernieling in en dus moeten we een nieuw huis bouwen. Zo zal het gaan.

Ik denk dat we, ben ik helemaal met je eens, voor zo’n nieuwbouw-punt staan. Ik denk ook dat, net zo goed als in 2004 niemand zag wat ik via mijn modellen zag aankomen, dit door zeer weinigen wordt gezien. Als uitvloeisel van mijn verplichting naar de Carel-van-toen doe ik dat dus. Ik hoop dat mensen het lezen en er hun voordeel mee doen.

Ik mail je als ik iets plaats, denkend dat je hier interesse in hebt. Oh ja, dit mailtje is mijn eerste nieuwe post. Heb ik alvast een startpunt nietwaar…

groet

Carel

Gezien het feit dat de situatie in Europa in rap tempo verder verslechtert voel ik de noodzaak om wat meer kanten van het model te laten zien, namelijk de achterliggende spelregels. Ik geef meteen toe: de hier te bespreken ‘spelregels’ zijn uiterst simpel, de uitvoering is echter nogal lastig. Dat heeft te maken met de essentie van het door mij gebruikte model, het is een iteratief model, de dynamiek is het gevolg van het voortdurend herhalen van een bepaalde aanpak en daar zijn we niet zo consequent in.

In Open Huis beschrijf ik de vier ‘belevingswerelden’, waarbij er eigenlijk maar een is waar wij ons prima in thuis voelen: Groei. Alle andere zijn in mindere of meerdere mate contraproductief voor samenlevingsverbanden, bedrijven, landen, continenten, de schaalgrootte is onbelangrijk. Kort: Onbalans brengt onrust die niet meer tot bedaren komt. Dat is momenteel in Europa aan de orde, Chaos vernielt elke structuur of poging daartoe en Uitdoven brengt elke ontwikkeling tot staan. Geen wenkend perspectief dat drietal, zeker niet voor de generaties die nu opgroeien, studies volgen, gezinnen stichten en proberen te zorgen voor een goede menswaardige oude dag.

Voor nu richt ik me op de vier ‘spelregels’ die ik in Open Huis bespreek, eerst een schema:

De vier spelregels kun je dus samenvatten met een generieke regel: <situatie> (leidt tot) meer <situatie>

Bij Onbalans dus Onbalans leidt tot Meer Onbalans. Laten we het even, gelet op de actualiteit, tot deze situatie beperken.

<situatie> (leidt tot) meer <situatie> Wat betekent dit? Ik geef toe dat dit korte zinnetje nogal cryptisch overkomt, dus kom ik met wat voorbeelden.

Een bedrijf. Je komt er binnen kijkt om je heen en je ziet het nodige gepruts, waar je ook kijkt, slechte probleemoplossing, conflicten die voortwoekeren, geen goede sturing, zwak en te ruimhartig beloond management. In spelregel-termen: Gepruts leidt tot Meer Gepruts. Bij Ongewijzigd beleid. Dat zinnetje hoort erbij, dat is essentieel.

Die spelregel geldt enkel Bij Ongewijzigd Beleid

Het bedrijf zal het, bij ongewijzigd beleid, steeds slechter gaan doen, fouten volgen op fouten. Inderdaad: Fouten leidt tot Meer Fouten. Idem met Verlies leidt tot Meer Verlies, bij de overheid: Belasting leidt tot Meer Belasting, Ambtenaren leidt tot Meer Ambtenaren. En in elke organisatie geldt: Vertrek van goede medewerkers leidt tot Meer Vertrek van goede medewerkers.

Nogmaals: dit geldt bij ongewijzigd beleid

Zo werkt het. Als je kijkt naar Groei, dan werkt het daar ook: Groei leidt tot Meer Groei. Kwaliteit leidt tot Meer  kwaliteit. Als je in die situatie zit dan lijken de dingen vanzelf te gaan, meer omzet, betere producten. Hier hoef je het beleid niet aan te passen, de spelregel zorgt er als vanzelf voor dat de goede dingen gebeuren. In Groei dus. Maar daar zitten we nu niet in dus laat ik Groei maar even zitten. Ook op Europese schaal werkt het precies eender. Slappere acties leiden tot Nog Slappere reacties, Afwaarderingen leiden tot Meer Afwaarderingen. Onrust leidt tot meer onrust. Lijkt me wel helder zo.

Onrust leidt tot Meer Onrust. Zet een willekeurige groep deskundigen bij elkaar en in de discussie neemt de onrust alleen maar toe. Bijsturing door de gespreksleiding heeft maar korte tijd effect. De kracht van de spelregel zit hem in die herhaling en het versterkende effect ervan. Laat Sarkozy en Merkel met elkaar praten en zolang dat beleid niet gewijzigd wordt vervalt het van kwaad tot erger. Inderdaad: Van Kwaad Tot Erger leidt tot Meer Van Kwaad Tot Erger.

Zijn er voorbeelden hoe je dat beleid kunt wijzigen. En hoe ziet een ‘voortreffelijke actie’, waar ik in de twee bovenstaande posten aan refereer eruit? Ja, er zijn goede voorbeelden, ik pak er een die we allemaal kunnen volgen. Je hebt wel wat inlevingsvermogen en creativiteit nodig en je moet de ene situatie kunnen (willen) vertalen naar/in de andere. Maar in deze tijden mag ik best om wat creativiteit vragen.

Ik noem hem maar weer. Cesar Millan. Kent het hele Gocumodel (of een variant) waarschijnlijk niet noch het Kantelpunten model van Wageningen, maar hij doet het in termen van GOCU precies goed. Inderdaad, een natuurtalent. Hij heeft uitermate veel ervaring met het terug in balans brengen van honden. Behoorlijk vergelijkbaar met wat er momenteel in Europa aan de hand is. Ja, Europa is heel wat complexer hoor ik zeggen en nee (is mijn reactie), dat doet er totaal niks toe. Dit soort (niet-lineaire) modellen werken namelijk op elke schaal. Cesar Millan is, wat je noemt, een expert in het Van Onbalans naar Balans terugbrengen van honden. En van hun baasjes, want daar zit het probleem vaak. Hij laat zien waar een Voortreffelijke Actie uit kan bestaan: trefzeker handelen, geen twijfel hebben, heel goed naar de situatie kijken, alle relevante aspecten meenemen, voortdurend alert zijn en snel en doelgericht bijsturen. En dat niet één keer, maar feitelijk 24 uur per dag. Versaag je dan lukt het niet. En precies daar zit het probleem bij de baasjes. Die baasjes moeten zichzelf als het ware herprogrammeren, hun onzekerheid of wispelturige (in de ogen van de hond) gedrag en houding laten varen en zeker, zelfbewust en leidend optreden. De hond kan dan niet anders dan deze leiding te volgen. De hond vraagt leiding, krijgt hij die niet dan gaat hij zelf de dominante partij spelen en dan gaat het mis. Vergelijk het maar met de rol van de rating bureau’s om iets te noemen. Die hebben momenteel de leiding. Niet omdat ze dat zo nodig willen, maar omdat ze in een zwart gat terecht kwamen en een rol vervullen die in Europa totaal ontbreekt: een strak beoordelings en handelings-regime. Niet laten ompraten door die aalgladde politici maar de cijfers en indicatoren pakken en op basis daarvan daarop handelen. Precies wat Cesar Millan uitzending voor uitzending op NatGeo laat zien. Vertrouwen-respect is de trits die Millan hanteert. Vertrouwen leidt tot meer vertrouwen, waarmee de balans hersteld kan worden. Wantrouwen leidt tot meer wantrouwen, waardoor de onbalans toeneemt.

En om succes te bereiken moet je heel consequent zijn, elke keer moet je die hond op overtuigende manier benaderen. Als je een moment verzwakt dan zakt de hond direct terug in het oude gedrag en wordt het moeilijker om de draad weer op te pakken. Keer op keer alert zijn, telkens opnieuw. En precies dat is de essentie van het achterliggende model bij GOCU: het model is een voortdurende herhaling van dezelfde stappen, voortbouwend op de resultaten van gisteren. Een iteratief proces dus. Een voortdurend stel consequent doorgevoerde handelingen en gedragingen dus, uitgaande van dezelfde ingrediënten. En juist dat maakt het heel lastig, je moet de nieuwe stijl echt consequent doorvoeren. Het begint met een voortreffelijke actie, daarna wordt het zwoegen. En daar zijn mensen niet zo goed in, we proberen wat en als het niet lukt laten we het koppie er snel bij hangen. Een paar dagen later proberen we het opnieuw. Een weinig succesvolle benadering. En precies dat zie je keer op keer gebeuren in Europa. Keer op keer, ze leren niks. Ik denk dat ze die programma’s van de Dog Whisperer nog nooit gezien hebben en zo ja, dan hebben ze die overduidelijke parallel niet gezien.

Er zijn trouwens enorm veel parallellen met de Millan-aanpak en Europa. Misschien later meer. Ik was blij met Wageningen die met hun Kantelpunten-model mij erop attent maakte dat ik GOCU weer van stal moest halen en ik ben blij met NatGeo en de Millan-show, omdat die heel duidelijk laat zien wat een ‘voortreffelijke aanpak’ zoal inhoudt. En wat het betekent om consequent en doortastend te blijven en bij tegenslag toch door te gaan.

Carel van Heugten

Players:

Zakir Hossain Financial Management and Human Resources expert
Jos van der Helm ICT specialist and fantasy writer
2 unknown friends-of-Zakir (Bangladesh)

Discussion

Jos van der Helm Errug sterk

Popup retail houdt in dat je een winkel voor korte tijd kunt huren, bijvoorbeeld voor typische seizoensproducten en als dat seizoen voorbij is sluit je de tent. Dat popup retail is overigens in 2004 voor het eerst ‘opgedoken’. Leuk, ook zo’n innovatie die pas jaren later betekenis krijgt.

Je kunt dit principe ook toepassen op restaurants. Hier een restaurant in Ede.  Je opent dat restaurant bijvoorbeeld voor de kerstperiode, een klassiek drukke periode, waarin veel bedrijven hun jaar (vaste lasten!) goed moeten maken. Ik las op die lastig-te-te-vinden site dat restaurants die tijdelijk als pop-up openen, gebruik maken – vaak met gesloten beurs – van de stoelen en tafels van terrasaanbieders die pas in de lente en zomer van die stoelen gebruik maken, met geleende kunst aan de muur. Ook dit is een innovatie die al weer wat ouder is maar die nu ook in NL de kans krijgt. Ik heb een beetje het gevoel alsof Nederland zich daar wat te groot voor voelde. Nu de crisis echt begint te prikken worden dit soort innovatieve concepten toch weer van stal gehaald.

Onderliggende beweging is die van verregaande variabilisatie. Waren we tot voor kort vertrouwd met het huren van een pand voor langere tijd, nu zijn die vaste lasten voor velen te hoog en zoekt en vindt men mogelijkheden om die vaste lasten variabel te maken. Alleen huren op die momenten dat je omzet en winst maakt. Voor de vastgoedmarkt is dit een signaal dat men maar beter niet kan negeren, het voor een vaste periode verhuren van panden zal flink gaan afnemen en dus moet men nieuwe concepten gaan bedenken. Men begint nu een beetje wakker te worden, nogal laat.

Die trend zet zich door, weet ik zeker. Vooral die samenwerking, vaak met gesloten beurzen – jij doet wat voor mij, ik doe wat voor jou -, is innovatief en slim. Het terugdringen van vaste kosten zal dit jaar en de komende jaren in rap tempo toenemen. Ik ben ervan overtuigd dat de Nederlandse site die ik zocht en gelukkig via mijn iPadje vond – vrijwel alles wat ik vind op internet is namelijk Angelsaksisch, heel snel snel en goed te vinden zal zijn. Behalve dat restaurant in Ede dan. Voorloper? Witte raaf? We zullen zien. Belangrijke ontwikkeling. Aankondiger van nieuwe tijden.

Carel van Heugten