Op de een of andere manier komt ethiek in het zaken doen pas aan de orde als er iets flink uit de hand gelopen is. Je kunt denken aan de bankencrisis, waar – ik kan niet anders dan tot deze conclusie komen – op de bestuurstafels geen moment aan ethiek gedacht moet zijn, maar ook aan het aanbieden van producten via internet waarmee je schade aan anderen kunt toebrengen.
Wat die banken betreft hoor je steeds luider dat ‘ze’ wel eens af willen van de ‘zondebok’-rol en om te bewijzen dat ze er niet veel van begrepen hebben, zijn ze rustig doorgegaan met absurde boni uit te delen en met droge ogen beweren dat het zonder die boni niet lukt om ‘goede managers’ aan te trekken. Wel, we hebben kunnen zien hoe goed die managers wel waren (vooral voor zichzelf). Ethiek en leervermogen hebben, zo blijkt, heel veel met elkaar te maken.
Wat heeft dit met ethiek te maken? Alles. Ethiek heeft te maken met de afweging of je iets wel of niet kunt doen, of iets verantwoord is of niet. Zaken doen bestaat ook uit het voortdurend afwegen van zaken, of nieuwe producten wel of niet geintroduceerd moeten worden, of die auto wel of niet teruggeroepen moet worden, of het bedrijf wel of niet zou moeten groeien, wel moderniseren of juist niet. Ethiek speelt, want daar ben ik van overtuigd, een veel grotere rol dan men geneigd is toe te geven, alleen wordt het niet zo expliciet genoemd. Voor een deel houdt een bestuur zich bezig met dit soort vraagstukken omdat ‘de markt’ dat van ze verwacht. Je komt dat tegen bij duurzaamheid en milieu, maar ook omdat er ondernemers genoeg zijn die ethiek van wezenlijk belang vinden.
Waar ik voor pleit is om ethiek veel nadrukkelijker op de agenda te zetten, om besluiten bewust vanuit ethisch oogpunt te bekijken. Als men dit bewuster doet ontstaat er een beter zicht op de achterliggende redenen, andere dan commerciële of financiële. Het expliciet benoemen van ethische uitgangspunten en afwegingen zou gelijkwaardig kunnen worden aan economische. In een aantal gevallen zou ethiek een grotere rol dan economie moeten kunnen spelen, want ethiek heeft betrekking op diepere overwegingen en op lange termijn effecten, waar economie toch vooral de kortere termijn (het volgende kwartaal..) bedient.
Als je van afstand naar bedrijven kijkt, en vooral naar de bron van veel faalkosten, dan kun je trouwens ook niet om ethiek heen. Ik ben ervan overtuigd dat het zowel de grootste winstbron als ook de grootste kostenpost voor een bedrijf is. Niet zelden kost het een bedrijf de kop als ze zich onethisch hebben gedragen. En niet zelden krijgt een bedrijf extra ‘glans’ als men zich ethisch gedraagt.
Wat al veel helpt: maak de achter- en onderliggende ethische overwegingen expliciet!
En wat ook helpt is om al die ‘corporate governance’ pagina’s op internet zelf eens goed door te lezen. Als je de ronkende praat eruit haalt blijft er – helaas – vaak niks meer van over…
Carel van Heugten